Bakı 
ABŞ-İran qarşıdurması artıq ayrı-ayrı hərbi obyektlərə zərbələr mərhələsini keçərək enerji infrastrukturu və dəniz daşımaları uğrunda mübarizəyə çevrilib. İran tankerlərinin vurulması, Hörmüz boğazı yaxınlığında gəmilərə hücumlar və ABŞ hərbi bazalarının hədəfə alınması göstərir ki, tərəflər bir-birinin yalnız hərbi deyil, iqtisadi dayanıqlığını da sarsıtmağa çalışırlar.
Bu mənada “tanker savaşı” təsadüfi eskalasiya deyil, İranın əsas gəlir mənbəyi olan neft ixracını sıradan çıxarmağa hesablanmış daha böyük strategiyanın tərkib hissəsidir.
Vaşinqtonun əsas məqsədi İranı genişmiqyaslı quru müharibəsinə cəlb etməkdən daha çox, onun iqtisadi nəfəs yollarını bağlamaqdır. Neft tankerlərinin, “kölgə donanması”nın, xarici bankların, daşıma şirkətlərinin və aviasiya əlaqələrinin hədəfə alınması Tehranın beynəlxalq maliyyə sisteminə çıxışını məhdudlaşdırır. Beləliklə, ABŞ hərbi gücdən iqtisadi təcridi sürətləndirən vasitə kimi istifadə edir. Strategiya İranın valyuta gəlirlərini azaltmaq, dövlət büdcəsini sıxışdırmaq və daxildə sosial narazılığı artırmaq üzərində qurulub.
İran isə ənənəvi hərbi güc baxımından ABŞ ilə bərabər mübarizə apara bilməyəcəyini bildiyi üçün asimmetrik cavab taktikasına üstünlük verir. Hörmüz boğazında gəmilərin hərəkətini çətinləşdirmək, ABŞ bazalarını və onun regional müttəfiqlərinin enerji obyektlərini təhdid etmək Tehranın əsas təzyiq alətləridir. İranın məqsədi müharibədə birbaşa qələbə qazanmaq deyil, qarşıdurmanın iqtisadi və siyasi qiymətini Vaşinqton üçün qəbuledilməz səviyyəyə qaldırmaqdır. Tehran bununla göstərmək istəyir ki, İranın nefti bazardan çıxarılarsa, digər ölkələrin enerji ixracı da təhlükəsiz qalmayacaq.
Lakin bu strategiya İran üçün də son dərəcə təhlükəlidir. Hörmüzdə ticarət gəmilərinə hücumlar yalnız ABŞ-ni deyil, neft idxalından asılı olan Çin, Hindistan və digər Asiya dövlətlərini də narahat edir. Tehran özünü müdafiə etdiyini bildirsə də, dünya enerji təhlükəsizliyini riskə atması onun diplomatik mövqeyini zəiflədə bilər. İranla əməkdaşlıq edən dövlətlər ABŞ-nin sanksiyalarına qarşı çıxsalar belə, açıq şəkildə dəniz daşımalarının pozulmasını müdafiə etməkdə çətinlik çəkəcəklər. Nəticədə İran hərbi təzyiqə cavab verdikcə siyasi təcridini də dərinləşdirə bilər.
Qarşıdurmanın qlobal iqtisadi nəticələri isə artıq regionun sərhədlərini aşır. Neft qiymətlərinin yüksəlməsi nəqliyyat, ərzaq və sənaye məhsullarının bahalaşmasına, inflyasiyanın artmasına və enerji idxalçısı ölkələrin iqtisadiyyatında əlavə təzyiqə səbəb olur. Tankerlərin sığorta xərclərinin yüksəlməsi və alternativ marşrutlardan istifadəyə məcbur qalması dünya ticarətini daha da bahalaşdırır. Buna görə də Hörmüzdəki münaqişə yalnız ABŞ və İran arasında güc savaşı deyil; onun xərclərini Avropadan Asiyaya qədər milyonlarla istehlakçı ödəyir.
Mövcud gedişatın sonu tərəflərdən birinin tam qələbəsi ilə deyil, böyük ehtimalla uzunmüddətli zəiflətmə müharibəsi və sonrakı məcburi danışıqlarla nəticələnəcək. ABŞ İranı iqtisadi baxımdan tükəndirməyə, Tehran isə regional sabitliyi pozmaq imkanını nümayiş etdirərək danışıqlarda mövqeyini qorumağa çalışacaq. Ancaq tanker və hərbi bazalara qarşılıqlı hücumlar davam etdikcə səhv hesablama nəticəsində daha geniş müharibənin başlanması ehtimalı artır. Əsas sual artıq tərəflərin qarşıdurmanı davam etdirib-etdirməyəcəyi deyil, nə qədər iqtisadi zərərdən və hansı hərbi itkilərdən sonra diplomatiyaya qayıdacağıdır.
Ruslan Zəngəzur
