Bakı 
Uzun illər qlobal diplomatiyanın əsas platformaları kimi G7, NATO, BMT Baş Assambleyası və Münhen Təhlükəsizlik Konfransı qəbul edilirdi. Lakin son illərdə Asiya-Sakit okean regionunda baş verən geosiyasi dəyişikliklər beynəlxalq diplomatiyanın ağırlıq mərkəzini tədricən Şərqə doğru yönəldir. Manilada keçirilən ASEAN Regional Forumu da bunu bir daha nümayiş etdirdi.
ABŞ, Rusiya, Çin, Yaponiya, Avropa İttifaqı və region dövlətlərinin yüksək səviyyəli nümayəndələrinin eyni masa arxasında toplaşması göstərir ki, dünyanın ən mürəkkəb təhlükəsizlik problemlərinin müzakirəsi üçün artıq Asiya əsas siyasi platformalardan birinə çevrilməkdədir.
Forumun diqqət çəkən məqamlarından biri ABŞ dövlət katibi Marko Rubio ilə Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov arasında baş tutan görüş oldu. Ukrayna müharibəsi fonunda Vaşinqton və Moskva arasında diplomatik təmasların davam etməsi tərəflərin tamamilə dialoqdan imtina etmədiyini göstərir. Bu görüşdən böyük razılaşmalar gözlənilməsə də, qarşılıqlı mesajların birbaşa çatdırılması və mümkün böhranların idarə olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə ABŞ administrasiyasının müharibənin uzanmasının yaratdığı siyasi və iqtisadi nəticələri nəzərə alaraq yeni diplomatik imkanları qiymətləndirmək istədiyi müşahidə olunur.
ASEAN Regional Forumunun əhəmiyyətini artıran digər amil isə gündəmdə eyni vaxtda bir neçə qlobal böhranın yer almasıdır. Ukrayna müharibəsi, İran ətrafında artan gərginlik, Şimali Koreyanın raket proqramı, Cənubi Çin dənizində təhlükəsizlik məsələləri və Tayvan ətrafındakı vəziyyət artıq bir-birindən ayrı regional problemlər kimi deyil, qlobal təhlükəsizlik sisteminin tərkib hissələri kimi qiymətləndirilir. Bu isə göstərir ki, dünya siyasəti artıq paralel böhranlar dövrünə daxil olub və onların hər biri digər regionlara da birbaşa təsir göstərir.
Çinin son illərdə Asiya diplomatiyasına verdiyi xüsusi önəm də bu prosesin sürətlənməsinə səbəb olub. Pekin ASEAN ölkələri ilə iqtisadi əməkdaşlığı genişləndirir, “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü vasitəsilə regionda təsir imkanlarını artırır, eyni zamanda təhlükəsizlik məsələlərində də daha fəal rol almağa çalışır. ABŞ isə Hind-Sakit okean strategiyası çərçivəsində müttəfiqləri ilə əməkdaşlığı gücləndirməyə çalışır. Beləliklə, ASEAN təkcə iqtisadi əməkdaşlıq platforması deyil, həm də ABŞ və Çin arasında geosiyasi rəqabətin əsas meydanlarından birinə çevrilir.
Bütün bunlar onu göstərir ki, beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni diplomatik reallıq formalaşır. Əgər əvvəl qlobal qərarlar əsasən Avropa və Şimali Amerikada qəbul edilirdisə, indi Asiyada keçirilən görüşlərin nəticələri dünya bazarlarına, enerji təhlükəsizliyinə, ticarət marşrutlarına və regional münaqişələrin inkişafına birbaşa təsir göstərir. Bu baxımdan ASEAN Regional Forumu artıq sadəcə regional tədbir deyil, qlobal siyasi proseslərin istiqamətini müəyyənləşdirən mühüm platformalardan biri kimi çıxış edir.
Azərbaycan üçün də bu proseslərin diqqətlə izlənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ölkə həm Şərq-Qərb nəqliyyat dəhlizinin əsas iştirakçılarından biri, həm də Avropa ilə Asiya arasında enerji və logistika baxımından strateji mövqeyə malik dövlətdir. Qlobal diplomatiyanın Asiyaya doğru istiqamətlənməsi Azərbaycanın tranzit, enerji və çoxtərəfli əməkdaşlıq imkanlarını daha da genişləndirə bilər. Bu səbəbdən Manilada keçirilən forum yalnız region ölkələri üçün deyil, Avrasiya məkanında yerləşən bütün dövlətlər, o cümlədən Azərbaycan üçün də mühüm geosiyasi əhəmiyyət kəsb edir.
Alim Nəsirov
