Bakı 
Bu gündən etibarən ABŞ vitse-prezidenti Ceyms Devid Vensin Cənubi Qafqaz səfəri başlayır. Bu səfər adi diplomatik jest kimi oxunmamalıdır.
Zamanlama, marşrut və regional fon göstərir ki, Vaşinqton uzun fasilədən sonra bölgəyə sadəcə baxmaq üçün deyil, proseslərin gedişinə birbaşa təsir etmək niyyəti ilə qayıdır. Burada əsas sual “Vens niyə gəlib” deyil, “ABŞ nəyi dəyişmək istəyir” sualıdır.
Əvvəla, ABŞ üçün Cənubi Qafqaz artıq periferiya deyil. Qlobal güc balansı sürətlə dəyişir, Ukrayna müharibəsi Rusiyanın manevr imkanlarını zəiflədib, İran isə həm daxili, həm də regional təzyiqlərlə üz-üzədir. Bu reallıqda Vaşinqton boşluqları görür və həmin boşluqları rəqiblərinə buraxmaq istəmir. Vensin Bakı və İrəvan marşrutu göstərir ki, ABŞ regiona artıq Tbilisi mərkəzli ənənəvi yanaşmadan imtina edir və əsas diqqəti Azərbaycan-Ermənistan xəttinə yönəldir. Çünki hazırda real geosiyasi qərarlar məhz bu ox üzərində formalaşır.
İkinci mühüm məqam sülh prosesidir. Vaşinqton anlayır ki, Bakı-İrəvan arasında davamlı razılaşma olmadan nə regional sabitlik mümkündür, nə də iri kommunikasiya layihələrinin icrası. ABŞ-nin bu prosesdə aktivləşməsi təkcə vasitəçilik iddiası deyil. Bu, nəticə görmək istəyən gücün davranışıdır. Yəni məqsəd uzun illər davam edən danışıqların növbəti mərhələyə keçməsi deyil, praktik əməkdaşlıq mühitinin yaranmasıdır. Ticarət, tranzit, iqtisadi qarşılıqlı asılılıq məhz bu mərhələnin açar sözləridir.
Vensin Bakıya gəlişinin əsas səbəblərindən biri də nəqliyyat və logistika xəttidir. Zəngəzur istiqamətində formalaşan TRIPP marşrutu ABŞ üçün təkcə regional layihə deyil. Bu xətt Vaşinqtona Orta Dəhliz üzərindən Mərkəzi Asiyaya çıxış imkanı verir və Çindən Avropaya uzanan ticarət arteriyalarında söz sahibi olmaq şansı yaradır. ABŞ bu marşrutu Rusiyanın nəzarət etdiyi klassik şimal yollarına alternativ kimi görür və burada Azərbaycanın açar rolunu çox yaxşı anlayır. Bakı bu layihədə həm coğrafi, həm siyasi baxımdan dəyişdirilməz aktordur.
Bu səfər eyni zamanda Moskvaya və Tehrana ünvanlanmış açıq mesajdır. ABŞ faktiki olaraq bildirir ki, Cənubi Qafqaz kənardan idarə olunan “təsir zonası” deyil və bu regionda gedən proseslərə müdaxilə Vaşinqtonun maraqları ilə toqquşa bilər. Rusiya sülh prosesinə yenidən daxil olmağa və kommunikasiya xətlərindən pay almağa çalışsa da, əvvəlki kimi diktə edən mövqedə deyil. İran isə Zəngəzur istiqamətində yaranan yeni reallıqları öz təhlükəsizlik prizmasından izləyir. Vensin səfəri bu iki aktora balanslı, amma sərt mesajdır.
Bakıda gözlənilən əsas mövzulardan biri də ABŞ-Azərbaycan münasibətlərinin institusional gələcəyidir. Vaşinqton anlayır ki, Azərbaycanla münasibətlər yalnız enerji və təhlükəsizlik başlıqları ilə məhdud qala bilməz. İnvestisiya, texnologiya, logistika və hətta hərbi-texniki əməkdaşlıq sahəsində yeni çərçivələr formalaşdırılmalıdır. Bu kontekstdə uzun illər ikitərəfli münasibətlərə kölgə salan 907-ci düzəliş məsələsinin yenidən gündəmə gəlməsi təsadüfi deyil. Bu, ABŞ-nin regionla bağlı ritorikadan real siyasətə keçib-keçmədiyini göstərən əsas testlərdən biridir.
Nəhayət, bu səfər Bakının regional roluna verilən qiymətin göstəricisidir. ABŞ açıq şəkildə anlayır ki, Cənubi Qafqazda dayanıqlı model yalnız Azərbaycanın iştirakı və razılığı ilə mümkündür. Bakı artıq təkcə regional güc deyil, həm də dialoq, tranzit və balans məkanıdır. Vensin Bakıya gəlməsi bu reallığın Vaşinqton səviyyəsində qəbul edildiyini göstərir.
Yekunda demək olar ki, Vensin səfəri protokol xronikası üçün deyil, yeni mərhələnin başlanğıcı üçün planlaşdırılıb. ABŞ bu gündən etibarən Cənubi Qafqazda müşahidəçi yox, aktiv oyunçu olmaq istədiyini nümayiş etdirir. Bu oyunun nəticəsi isə səfərdən sonrakı addımlarla ölçüləcək. Sözlər yox, qərarlar danışacaq.
Züriyə Qarayeva
