Bakı 
ABŞ və İran arasında mümkün yeni razılaşma yalnız iki ölkə arasındakı gərginliyin azaldılması kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu proses əslində Yaxın Şərqdə qüvvələr balansının yenidən qurulması cəhdidir. Donald Tramp administrasiyası İranla sazişə daha sərt şərtlərlə yanaşır: nüvə proqramına nəzarət, regional silahlı qruplara dəstəyin məhdudlaşdırılması, raket imkanlarının nəzarət altına alınması və enerji marşrutlarının təhlükəsizliyi Vaşinqton üçün əsas prioritetlərdir. Tehran isə bu danışıqlara həm sanksiyaların yumşaldılması, həm də öz regional təsir imkanlarını qorumaq prizmasından baxır.
Mümkün razılaşma imzalanarsa, ilk dəyişiklik hərbi gərginliyin nisbətən azalması ola bilər. Bu, xüsusilə Körfəz ölkələri, İsrail, İraq, Suriya, Livan və Yəmən xəttində hiss ediləcək. Çünki İranın bölgədəki təsiri yalnız dövlət siyasəti ilə deyil, həm də müxtəlif silahlı və siyasi şəbəkələr vasitəsilə formalaşıb. ABŞ razılaşma yolu ilə İranı bu təsir mexanizmlərini məhdudlaşdırmağa məcbur etmək istəyir. Lakin Tehran bunu tam qəbul edərsə, regiondakı ənənəvi “müqavimət oxu” zəifləyə bilər; qəbul etməzsə, saziş kağız üzərində qalacaq.
İkinci mühüm məsələ İsrail faktorudur. İsrail üçün İranın nüvə proqramı və raket imkanları birbaşa təhlükəsizlik məsələsidir. Əgər ABŞ İranla razılaşmada sərt nəzarət mexanizmləri əldə edə bilsə, İsrail qısa müddətdə hərbi eskalasiyadan geri çəkilə bilər. Amma razılaşma İsraildə “İrana güzəşt” kimi qəbul edilərsə, Təl-Əviv müstəqil hərbi addımlarını davam etdirə bilər. Bu isə ABŞ-ın diplomatik planını zəiflədən əsas risklərdən biridir.
Üçüncü istiqamət enerji təhlükəsizliyidir. Hörmüz boğazı dünya enerji bazarının ən həssas keçidlərindən biridir. İranla razılaşma bu boğazda gərginliyi azaldarsa, neft və qaz bazarlarında sabitləşdirici təsir yarada bilər. Körfəz ölkələri üçün bu, iqtisadi baxımdan rahatlama deməkdir. ABŞ üçün isə həm enerji qiymətlərinə nəzarət, həm də qlobal bazarlarda siyasi üstünlük imkanıdır. Ona görə Vaşinqton İran məsələsinə yalnız təhlükəsizlik deyil, həm də enerji diplomatiyası kimi yanaşır.
Bununla yanaşı, razılaşma İranın bölgədə tam zəifləməsi anlamına gəlməyəcək. Əksinə, Tehran sanksiyaların yumşaldılması və iqtisadi nəfəs imkanı əldə edərsə, daxili sabitliyini qorumağa və regional mövqelərini daha rasional şəkildə yenidən qurmağa çalışacaq. İran üçün əsas məqsəd rejimin təhlükəsizliyini təmin etmək, iqtisadi təzyiqi azaltmaq və ABŞ-la açıq müharibədən yayınmaqdır. Bu baxımdan Tehran danışıqlara məğlubiyyət kimi yox, “nəzarətli geri çəkilmə” və vaxt qazanmaq imkanı kimi baxa bilər.
ABŞ üçün isə əsas məsələ İranı tamamilə sistemdən kənarda saxlamaq deyil, onu idarəolunan çərçivəyə salmaqdır. Tramp administrasiyası əvvəlki sazişlərdən fərqli olaraq daha sərt, daha qısa müddətli və daha çox icra mexanizmi olan razılaşma istəyir. Burada məqsəd İranın nüvə silahına yaxınlaşmasının qarşısını almaqla yanaşı, Vaşinqtonun Yaxın Şərqdə liderlik rolunu yenidən nümayiş etdirməkdir. Bu, həm də ABŞ-ın Çin və Rusiya ilə qlobal rəqabətində regionu nəzarətdə saxlamaq siyasətinin bir hissəsidir.
Lakin ən böyük sual razılaşmanın davamlılığıdır. ABŞ və İran arasında etimad çox zəifdir. Hər iki tərəf qarşı tərəfin razılaşmadan taktiki şəkildə istifadə edə biləcəyindən ehtiyat edir. ABŞ düşünür ki, İran vaxt qazanıb nüvə və raket imkanlarını gizli şəkildə qoruyacaq. İran isə hesab edir ki, Vaşinqton istənilən anda sazişdən çıxa və yenidən sanksiya-hərbi təzyiq siyasətinə qayıda bilər. Bu qarşılıqlı inamsızlıq razılaşmanın ən zəif nöqtəsidir.
Nəticə etibarilə, ABŞ–İran razılaşması imzalanarsa, Yaxın Şərqdə müvəqqəti yumşalma yarada bilər, amma bu, regionda bütün problemlərin həlli demək olmayacaq. Əsas dəyişiklik ondan ibarət olacaq ki, açıq hərbi qarşıdurma bir müddət diplomatik nəzarət mexanizmi ilə əvəzlənəcək. Bu isə Körfəz ölkələri, İsrail, Türkiyə, Rusiya və Çin üçün yeni hesablamalar yaradacaq. Yaxın Şərqdə balans artıq yalnız silah gücü ilə deyil, enerji, diplomatiya, sanksiyalar və regional vasitəçilik üzərindən formalaşacaq. Ona görə bu razılaşma sadəcə ABŞ–İran sənədi deyil, bütövlükdə regionun gələcək siyasi xəritəsinə təsir edə biləcək strateji dönüş nöqtəsidir.
Ruslan Zəngəzur
