Bakı 
Tehran artıq yalnız hərbi qarşıdurma ilə deyil, eyni zamanda diplomatik, iqtisadi və regional təzyiqlərin birləşdiyi daha mürəkkəb mərhələ ilə üz-üzədir. İran ətrafında baş verən son proseslər də bunu göstərir.
İranın Hörmüz boğazının açılması və qarşıdurmanın dayandırılması üçün təqdim etdiyi yeddi günlük planın ABŞ tərəfindən qəbul edilməməsi gərginliyi yenidən artırıb. Bununla belə, Vaşinqton danışıqlar kanalını tam bağlamayıb və Donald Tramp bu həftə İranla yeni təmasların mümkün olduğunu bildirib. Tehran da diplomatik həll yolunda israr etsə də, paralel olaraq hərbi qarşıdurmanın yenidən genişlənməsinə hazır olduğu mesajını verir. Beləliklə, hazırkı mənzərədə nə diplomatiya tam dayanıb, nə də hərbi eskalasiya riski aradan qalxıb.
Hörmüz məsələsi isə İranın əlində həm hərbi-siyasi təzyiq vasitəsinə, həm də Tehranın özünü çətin vəziyyətə salan amilə çevrilib. Boğazın fəaliyyətindəki məhdudiyyətlər qlobal enerji bazarına birbaşa təsir göstərir və ABŞ-nin İran təklifini rədd etməsindən sonra Brent neftinin qiyməti 107 dolları keçib. Digər tərəfdən, Yaxın Şərqdən neft ixracının sentyabrda müəyyən qədər bərpa olunması göstərir ki, bazar tam blokada ssenarisi ilə üzləşməyib. Buna görə qarşıdakı mərhələdə əsas məsələ İranın Hörmüz kartından nə qədər uzun müddət istifadə edə biləcəyidir.
İran üçün digər mühüm məsələ Çinin mövqeyidir. Pekin Tehranla strateji və iqtisadi münasibətlərini qorusa da, İran-ABŞ qarşıdurmasının uzanmasının Çinin enerji təhlükəsizliyinə və beynəlxalq ticarətinə zərər vurmasını istəmir. Çin xarici işlər naziri Van İ sentyabrın 16-da Abbas Əraqçi ilə görüşündə tərəfləri təmkinə, danışıqlara qayıtmağa və Hörmüz boğazında təhlükəsiz nəqliyyatın bərpasına çağırıb. Bu mövqe göstərir ki, Çin İranın təcrid edilməsində maraqlı deyil, lakin Tehran naminə öz qlobal iqtisadi maraqlarını da riskə atmaq istəmir. İran üçün problem də məhz burada yaranır: Qərblə qarşıdurma dərinləşdikcə onun əsas tərəfdaşlarının dəstəyinin sərhədləri daha aydın görünməyə başlayır.
İranın regional təsir imkanları baxımından İraq və Yəmən istiqamətləri də getdikcə daha əhəmiyyətli olur. Yəməndə husilərlə Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi qüvvələr arasında qarşıdurmanın davam etməsi İran böhranının artıq yalnız İran-ABŞ münasibətləri çərçivəsində qalmadığını göstərir. Səudiyyə Ərəbistanının xarici işlər naziri Feysəl bin Fərhanın Vaşinqtona səfəri də Körfəz ölkələrinin prosesdə daha fəal diplomatik rol axtardığını göstərir. Bu isə Tehran üçün əlavə dilemma yaradır: İran bir tərəfdən regional təsir vasitələrini qorumağa çalışır, digər tərəfdən həmin qüvvələrin fəaliyyəti qonşu ərəb dövlətlərinin ona qarşı təhlükəsizlik mövqelərini sərtləşdirə bilər.
Bütün bunların fonunda İran daxilində iqtisadi təzyiq də artır. Açıq bazarda ABŞ dollarının 2,4 milyon rial həddini keçməsi milli valyutaya təzyiqin nə qədər gücləndiyini göstərən göstəricilərdən biridir. Müharibənin və sanksiyaların uzanması idxal xərcləri, inflyasiya və əhalinin alıcılıq qabiliyyəti üzərində əlavə yük yaradır. Buna görə Tehran üçün qarşıdurmanın davam etdirilməsinin qiyməti yalnız hərbi itkilərlə ölçülmür; iqtisadi dayanıqlılıq da getdikcə strateji məsələyə çevrilir.
Nəticədə İran hazırda bir neçə istiqamətdə eyni vaxtda qərar verməli olduğu mərhələyə daxil olub. Tehran Hörmüz vasitəsilə qlobal enerji bazarına təsir imkanını qoruyur, regional müttəfiqləri üzərindən təsir rıçaqlarına malikdir və Çin kimi böyük tərəfdaşlarla əlaqələrini davam etdirir. Lakin bu imkanların hər biri eyni zamanda İran üçün yeni məhdudiyyətlər yaradır: enerji böhranının uzanması Çinin maraqlarına toxunur, regional eskalasiya ərəb dövlətlərinin təhlükəsizlik narahatlığını artırır, uzunmüddətli qarşıdurma isə İran iqtisadiyyatına təzyiq göstərir. Buna görə qarşıdakı mərhələnin əsas məsələsi İranın müharibəni davam etdirmək imkanından daha çox, hərbi təzyiq və diplomatik güzəşt arasında hansı balansı seçəcəyi olacaq.
Alim Nəsirov
