Bakı 
ABŞ Prezidenti Donald Trampın İranla bağlı son açıqlamaları və Vaşinqton–Tehran xəttində müşahidə olunan diplomatik fəallıq Yaxın Şərqdə yeni geosiyasi mərhələnin başlaya biləcəyi barədə müzakirələri gücləndirib.
Bir neçə il əvvəl İranı maksimum təzyiq siyasəti ilə üz-üzə qoyan, sərt sanksiyalar tətbiq edən və Tehranı beynəlxalq təcridə sürükləyən Vaşinqtonun indi fərqli yanaşma nümayiş etdirməsi ilk baxışdan ziddiyyətli görünür. Lakin hadisələrə daha geniş prizmasından baxdıqda burada təsadüfi addımlardan deyil, strateji hesablamalardan söhbət getdiyi aydın olur.
Son günlər beynəlxalq mediada İranın müəyyən şərtlər daxilində yüz milyardlarla dollarlıq investisiya və yenidənqurma mexanizmlərinə çıxış əldə edə biləcəyi barədə məlumatların yayılması diqqət çəkib. Tramp bu xəbərlərin bir hissəsini təkzib etsə də, müzakirənin özü belə Vaşinqtonun İran məsələsinə yanaşmasında dəyişiklik siqnalları verdiyini göstərir. ABŞ administrasiyası görünür ki, təkcə hərbi və sanksiya təzyiqi ilə deyil, iqtisadi alətlər vasitəsilə də İranın davranışını formalaşdırmağa çalışır.
Bu prosesin ən mühüm tərəfi İranın beynəlxalq iqtisadi sistemə hansı şərtlərlə qaytarılması məsələsidir. Əgər Tehran nüvə proqramı, regional silahlı qruplara dəstək və təhlükəsizlik məsələlərində müəyyən öhdəliklər götürərsə, iqtisadi güzəştlər və investisiya imkanları vasitəsilə onun daha nəzarət olunan siyasi kursa yönəldilməsi hədəflənə bilər. Vaşinqtonun hesablamasına görə, iqtisadi maraqların güclənməsi İranı daha praqmatik siyasət yürütməyə sövq edə bilər.
Lakin bu yanaşmanın ciddi riskləri də mövcuddur. İlk növbədə İsrail belə bir prosesə ehtiyatla yanaşır. Tel-Əviv uzun illərdir İranı region üçün əsas təhlükə hesab edir və Tehranın iqtisadi cəhətdən güclənməsinin gələcəkdə onun hərbi və siyasi imkanlarını artıracağından narahatdır. Məhz buna görə ABŞ və İsrail arasında İran məsələsinə yanaşmada müəyyən fikir ayrılıqlarının yaranması ehtimalı istisna edilmir.
Digər mühüm məsələ Körfəz ölkələrinin mövqeyidir. Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və digər ərəb dövlətləri son illərdə İranla münasibətləri normallaşdırmağa çalışsalar da, Tehranın regionda nüfuzunun daha da artmasını istəmirlər. Əgər İran beynəlxalq investisiyalara çıxış əldə edərsə, bu, regionun iqtisadi və siyasi balansına birbaşa təsir göstərə bilər. Körfəz ölkələri buna görə həm Vaşinqtonun addımlarını diqqətlə izləyir, həm də öz təhlükəsizlik strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirirlər.
Məsələnin digər tərəfi enerji bazarları ilə bağlıdır. İran ətrafında gərginliyin azalması və Hörmüz boğazında risklərin aşağı düşməsi qlobal neft bazarlarına müsbət təsir göstərə bilər. Dünya neft ticarətinin mühüm hissəsinin keçdiyi bu marşrutda sabitliyin təmin olunması enerji qiymətlərinin proqnozlaşdırılmasını asanlaşdırır. Bu isə həm Avropa, həm də Asiya iqtisadiyyatları üçün mühüm amildir.
Bununla yanaşı, Vaşinqtonun bu siyasəti Çinə qarşı daha geniş strategiyanın bir hissəsi kimi də qiymətləndirilə bilər. ABŞ son illərdə diqqətini getdikcə daha çox Hind-Sakit okean regionuna yönəldir. Bu baxımdan Yaxın Şərqdə gərginliyin idarəolunan səviyyəyə endirilməsi Vaşinqtona resurslarını başqa istiqamətlərə yönəltmək imkanı verə bilər. İranla müəyyən anlaşma əldə olunması ABŞ-ın qlobal prioritetlərini yenidən formalaşdırmasına xidmət edən vasitələrdən biri kimi görünür.
Nəticə etibarilə, hazırda müzakirə olunan məsələ sadəcə İrana veriləcək və ya verilməyəcək vəsait məsələsi deyil. Söhbət Yaxın Şərqin gələcək təhlükəsizlik arxitekturasından, ABŞ-nin regiondakı rolundan, İsrail və ərəb ölkələrinin maraqlarından, eləcə də qlobal enerji bazarlarının sabitliyindən gedir. Məhz buna görə Trampın son addımları adi diplomatik təşəbbüsdən daha çox, regionun gələcək siyasi xəritəsinə təsir göstərə biləcək strateji manevr kimi qiymətləndirilir.
Alim Nəsirov
