Bakı 
Avropa İttifaqı ilə Ukrayna arasında müdafiə sənayesi sahəsində imzalanan yeni tərəfdaşlıq sazişi tərəflər arasındakı münasibətləri tamamilə yeni mərhələyə keçirir. Bu razılaşmanın mahiyyəti Ukraynaya sadəcə əlavə silah göndərilməsi ilə məhdudlaşmır.
Əsas məqsəd Ukraynanın müdafiə sənayesini Avropanın ümumi istehsal, maliyyələşmə və texnoloji sisteminə daxil etməkdir. Başqa sözlə, Kiyev bundan sonra yalnız Qərb silahlarının alıcısı və istifadəçisi deyil, Avropanın gələcək müdafiə imkanlarının formalaşdırılmasında iştirak edən istehsalçı tərəf kimi nəzərdən keçirilir.
Razılaşma ilk növbədə dron və antidron sistemlərinin birgə istehsalını nəzərdə tutur. Ukrayna son illərdə pilotsuz uçuş aparatlarının hazırlanması, döyüş şəraitində tətbiqi, elektron mübarizə sistemləri və ucuz texnologiyaların sürətlə yenilənməsi sahəsində böyük təcrübə qazanıb. Avropa İttifaqı isə Ukraynanın bu döyüş təcrübəsini özünün maliyyə, elmi-texniki və kütləvi istehsal imkanları ilə birləşdirməyə çalışır. Yeni tərəfdaşlıq çərçivəsində Avropa və Ukrayna şirkətlərinin birgə müəssisələr yaratması, istehsal standartlarının uyğunlaşdırılması və bürokratik maneələrin aradan qaldırılması planlaşdırılır. Dron və antidron istehsalının 2026-cı ilin sonunadək genişləndirilməsi, 2028-ci ilədək isə ballistik raketlərə qarşı müdafiə texnologiyaları üzrə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi qarşıya qoyulan əsas hədəflər sırasındadır.
Bu addım Avropanın öz təhlükəsizliyinə yanaşmasının dəyişdiyini göstərir. Uzun müddət Aİ müdafiə sahəsində əsasən NATO-ya və ABŞ-nin hərbi imkanlarına arxalanırdı. Lakin Ukrayna müharibəsinin uzanması, ABŞ daxilində xarici hərbi öhdəliklərlə bağlı müzakirələrin güclənməsi və Rusiyanın Avropaya qarşı təzyiqlərinin artması Brüsseli daha müstəqil müdafiə sənayesi qurmağa məcbur edir. Avropa artıq başa düşür ki, təhlükəsizlik yalnız silah ehtiyatlarının artırılması ilə təmin edilə bilməz. Bunun üçün davamlı istehsal xətləri, ortaq satınalma mexanizmləri, çevik texnologiyalar və üzv dövlətlər arasında koordinasiya lazımdır.
Ukrayna bu prosesdə Avropa üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Kiyev klassik hərbi doktrinalardan fərqli olaraq, real müharibədə sınaqdan keçirilmiş yeni döyüş modellərinə malikdir. Ukrayna ordusu dronlardan, süni intellekt elementlərindən, elektron mübarizə vasitələrindən, dəniz pilotsuz aparatlarından və rəqəmsal idarəetmə sistemlərindən geniş istifadə edir. Avropa şirkətləri isə daha böyük maliyyə və texnoloji imkanlara sahib olsalar da, onların istehsal sistemləri çox vaxt ağır prosedurlar, uzunmüddətli sifarişlər və yüksək qiymətli platformalar üzərində qurulub. Buna görə də Ukrayna təcrübəsinin Avropa sənayesi ilə birləşdirilməsi daha ucuz, sürətli və praktik hərbi texnologiyaların hazırlanmasına imkan verə bilər.
Maliyyə mexanizmlərinin genişləndirilməsi də bu strategiyanın əsas hissəsidir. Avropa İttifaqı Ukraynanın müdafiə sənayesi imkanlarının gücləndirilməsi və silah istehsalının maliyyələşdirilməsi üçün on milyardlarla avro həcmində vəsait ayırmağı planlaşdırır. Aİ-nin Ukraynaya təqdim etdiyi 90 milyard avroluq maliyyə paketinin təxminən 60 milyard avrosunun müdafiə sənayesinə investisiya və hərbi məhsulların alınmasına yönəldilməsi nəzərdə tutulur. 2026-cı il üçün ayrılan vəsaitin 28,3 milyard avroluq hissəsinin birbaşa Ukraynanın müdafiə sənayesi imkanlarının maliyyələşdirilməsinə ayrılması isə bu siyasətin artıq nəzəri plan deyil, praktik proqram olduğunu göstərir.
Avropa Komissiyasının beş böyük sərhədlərarası müdafiə layihəsi ilə bağlı təşəbbüsü də ümumi mənzərənin mühüm hissəsidir. Bu layihələr arasında 26 Aİ ölkəsi, Norveç və Ukraynanın iştirakı ilə dron və antidron sistemi, eləcə də NATO-nun və Aİ-nin şərq cinahını qorumağa yönəlmiş “Şərq Cinahı Müşahidə” layihəsi yer alır. Bu onu göstərir ki, Ukrayna artıq Avropanın təhlükəsizlik sisteminin kənarında yerləşən tərəfdaş kimi deyil, onun şərq müdafiə xəttinin əsas komponentlərindən biri kimi qəbul edilir.
Eyni zamanda, on ölkənin iştirakı ilə ortaq antiballistik raket müdafiəsi proqramının yaradılması barədə razılaşma əldə olunub. Ukrayna, Böyük Britaniya, Almaniya, Fransa, İtaliya, İspaniya, Danimarka, İsveç, Norveç və Niderlandın daxil olduğu bu təşəbbüs Avropa hava məkanının ballistik raketlərdən qorunmasına yönəlib. Burada da Ukraynanın müharibə zamanı qazandığı təcrübədən istifadə olunması nəzərdə tutulur. Bu proqram Avropanın gələcək müdafiə sisteminin yalnız milli ordular və ayrı-ayrı silah platformaları əsasında deyil, ortaq texnologiya, informasiya və istehsal şəbəkəsi üzərində qurulacağını göstərir.
Bu prosesin siyasi mənası da son dərəcə böyükdür. Aİ ilə Ukrayna arasında müdafiə sənayesi əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi Kiyevin Avropa İttifaqına faktiki inteqrasiyasını sürətləndirir. Ukrayna hələ Aİ üzvü olmasa da, Avropanın strateji təhlükəsizlik qərarlarında, birgə istehsal layihələrində və müdafiə planlaşdırılmasında iştirak etməyə başlayır. Aİ-nin Ukrayna ilə xarici siyasət və təhlükəsizlik məsələlərini əhatə edən üzvlük danışıqları blokunu açması da bu inteqrasiyanın siyasi və institusional tərəfini gücləndirir.
Bununla belə, bu əməkdaşlığı Ukraynanın yaxın zamanda Aİ və ya NATO üzvü olacağına dair avtomatik təminat kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. NATO üzvlüyü bütün üzv dövlətlərin siyasi razılığını və kollektiv təhlükəsizlik öhdəliyinin Ukraynaya da şamil edilməsini tələb edir. Aİ üzvlüyü isə hüquqi, iqtisadi və institusional islahatların tamamlanmasından asılıdır. Lakin müdafiə sənayesinin inteqrasiyası Ukraynanın Qərb strukturlarına uyğunlaşmasını sürətləndirir, NATO standartlarına keçidi asanlaşdırır və Kiyevin Avropa təhlükəsizlik sistemindən geri dönməz şəkildə ayrılmasının qarşısını alır.
Razılaşmanın Rusiya üçün də mühüm nəticələri var. Moskva bundan sonra təkcə Ukrayna ordusu ilə deyil, Avropanın maliyyə və sənaye imkanları ilə də uzunmüddətli rəqabət aparmalı olacaq. Əvvəllər Rusiya Qərbin Ukraynaya hərbi yardımının siyasi fikir ayrılıqları və silah ehtiyatlarının azalması səbəbindən zəifləyəcəyinə ümid edə bilərdi. Lakin Ukraynanın öz istehsalının Avropa müəssisələri ilə birləşdirilməsi bu hesablamanı dəyişir. Artıq söhbət mövcud anbarlardan silah göndərilməsindən deyil, müharibə davam etdiyi müddətdə və ondan sonra işləyəcək yeni istehsal sisteminin yaradılmasından gedir.
Digər tərəfdən, Rusiya bu müəssisələri və əməkdaşlıq layihələrini legitim hərbi hədəf kimi təqdim etməyə çalışa bilər. Ukrayna ərazisində yerləşən silah zavodları Rusiya raket və dron hücumlarının əsas hədəfləri olaraq qalacaq. Buna görə də istehsalın müəyyən hissəsinin Aİ ölkələrində, digər hissəsinin isə Ukraynada yerləşdirilməsi daha təhlükəsiz model hesab olunur. Bu, həm istehsalın fasiləsizliyini təmin edə, həm də Rusiyanın bir zərbə ilə böyük sənaye imkanlarını sıradan çıxarmasının qarşısını ala bilər.
Avropa daxilində də müəyyən çətinliklər mövcuddur. Üzv dövlətlərin silah standartları, satınalma qaydaları və müdafiə prioritetləri bir-birindən fərqlənir. Milli müdafiə şirkətləri arasında rəqabət, texnologiya transferinə dair məhdudiyyətlər və uzun bürokratik prosedurlar birgə layihələrin sürətini azalda bilər. Bundan başqa, bəzi Avropa ölkələri Rusiya ilə qarşıdurmanın dərinləşməsindən ehtiyat edərək daha ehtiyatlı mövqe tuturlar. Buna görə də razılaşmanın real nəticəsi ayrılan vəsaitdən, uzunmüddətli sifarişlərdən və siyasi iradənin qorunub saxlanılmasından asılı olacaq.
Böyük Britaniyanın da Aİ-nin Ukraynaya yönəlmiş müdafiə maliyyələşdirmə mexanizminə qoşulması bu prosesin yalnız Aİ ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Londonun Avropa müdafiə layihələrində yenidən iştirak etməsi Brexitdən sonra təhlükəsizlik sahəsində yeni yaxınlaşmanın formalaşdığını göstərir. Beləliklə, Ukrayna məsələsi Avropa İttifaqı ilə Böyük Britaniya arasında da yeni əməkdaşlıq modeli yaradır və Avropa təhlükəsizlik sistemini daha geniş coğrafiyada birləşdirir.
Nəticə etibarilə, Aİ–Ukrayna müdafiə sənayesi tərəfdaşlığı sadəcə müharibə dövrünə hesablanmış yardım layihəsi deyil. Bu, Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasını, silah istehsalı modelini və Ukraynanın Qərbdəki yerini dəyişdirən uzunmüddətli strateji addımdır. Ukrayna silah alan ölkədən texnologiya, istehsal və döyüş təcrübəsi təqdim edən tərəfdaşa çevrilir. Avropa isə öz müdafiəsini yalnız ABŞ təminatlarına bağlamaqdan tədricən uzaqlaşaraq daha müstəqil hərbi-sənaye gücü yaratmağa çalışır. Bu proses uğurla davam edərsə, Ukrayna müharibədən sonra da Avropanın müdafiə sisteminin ayrılmaz hissəsi olaraq qalacaq.
Alim Nəsirov
