Bakı 
İranın Azərbaycandakı sabiq səfiri Möhsün Pakayinin açıqlaması Tehranın Hörmüz boğazına yalnız mühüm enerji marşrutu kimi deyil, gələcək hərbi-siyasi qarşıdurmalarda istifadə oluna biləcək strateji təsir vasitəsi kimi baxdığını göstərir.
Bəyanatın əsas mesajı budur ki, İran öz nüvə və raket imkanları ilə yanaşı, coğrafi mövqeyini də çəkindirmə mexanizminə çevirmək niyyətindədir. Yəni Tehran qarşı tərəfə bildirir ki, İrana qarşı mümkün hərbi əməliyyatın nəticələri yalnız ölkə sərhədləri daxilində qalmayacaq, beynəlxalq enerji daşımalarına və dünya iqtisadiyyatına da təsir göstərə bilər.
Burada diqqət çəkən əsas məqam Hörmüz boğazının “atom bombasından daha əhəmiyyətli” vasitə kimi təqdim edilməsidir. Bu ifadə hərbi baxımdan birbaşa müqayisədən daha çox siyasi mesaj xarakteri daşıyır. İran nüvə silahına sahib olduğunu rəsmən bəyan etmir, lakin Hörmüz üzərində təsir imkanını faktiki olaraq hazır və istifadə edilə bilən çəkindirmə vasitəsi kimi göstərir. Tehran bununla qarşı tərəfə çatdırmağa çalışır ki, İranın gücü yalnız hərbi arsenalından deyil, qlobal enerji sisteminin ən həssas nöqtələrindən birinin yaxınlığında yerləşməsindən qaynaqlanır.
Pakayinin dəniz yollarının gələcək böyük güc rəqabətində əsas mövqeyə çevriləcəyi barədə fikirləri də təsadüfi deyil. ABŞ–Çin rəqabətinin genişlənməsi, Qırmızı dənizdə gəmiçiliyə qarşı hücumlar, Bab əl-Məndəb və Malakka boğazlarının strateji əhəmiyyətinin artması göstərir ki, dəniz kommunikasiya xətləri artıq iqtisadi marşrut olmaqla yanaşı, siyasi təzyiq alətidir. İran bu prosesdə Hörmüzü özünün ən mühüm geosiyasi üstünlüklərindən biri kimi təqdim edir.
Bununla belə, sabiq səfirin açıqlaması İranın Hörmüz boğazını yaxın zamanda bağlamağa hazırlaşması kimi qəbul edilməməlidir. Boğazın tam bağlanması İranın özü üçün də ağır iqtisadi və siyasi nəticələr yarada bilər. İranın enerji ixracı, regional ticarəti və Çin kimi tərəfdaşları da bu marşrutun açıq qalmasında maraqlıdır. Buna görə Tehran üçün daha real strategiya boğazı bağlamaqdan çox, onun təhlükəsizliyini risk altına sala biləcəyini nümayiş etdirmək, hərbi təlimlər keçirmək, gəmiləri yoxlamaq və rəqiblərə nəqliyyat xətlərinin toxunulmaz olmadığını xatırlatmaqdır.
Pakayinin ABŞ-nin boğaza nəzarəti ələ keçirmək istədiyi barədə iddiaları da İranın ənənəvi geosiyasi yanaşmasını əks etdirir. Tehran regiondakı Amerika hərbi mövcudluğunu enerji təhlükəsizliyinin təminatı deyil, İranın mühasirəyə alınması və regional təsirinin məhdudlaşdırılması cəhdi kimi təqdim edir. Bu ritorika vasitəsilə İran həm daxili auditoriyaya özünün “müqavimət gücü”nü göstərir, həm də Körfəz ölkələrinə xəbərdarlıq edir ki, ABŞ ilə hərbi əməkdaşlıq onları mümkün qarşıdurmanın tərəfinə çevirə bilər.
Lakin İranın boğazı “region ölkələrinin maraqlarını qoruyan vasitə” kimi təqdim etməsi Körfəz dövlətləri tərəfindən birmənalı qarşılanmaya bilər. Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və digər enerji ixracatçıları üçün əsas prioritet Hörmüzdə sabitlik və sərbəst gəmiçilikdir. Onlar İranla münasibətlərin normallaşmasında maraqlı olsalar da, boğazın hərbi təzyiq vasitəsinə çevrilməsini öz iqtisadi təhlükəsizliklərinə risk kimi görə bilərlər. Buna görə Pakayinin region dövlətlərinin İran siyasətinə meyl etməsi barədə fikri daha çox Tehranın siyasi arzusunu ifadə edir.
Bu bəyanatın digər mühüm tərəfi İranın gələcək hərbi doktrinasının dəyişə biləcəyinə dair işarədir. Tehran indiyədək Hörmüzdən əsasən cavab tədbiri kimi danışırdı: İranın neft ixracının qarşısı alınarsa, digərlərinin də ixracı təhlükə altına düşəcək. İndi isə boğazın daha sistemli şəkildə çəkindirmə doktrinasına daxil edilməsi gündəmə gətirilir. Bu, İranın asimmetrik müharibə strategiyasının genişləndirilməsi, sürətli katerlər, pilotsuz uçuş aparatları, sahil raketləri, minalar və regional silahlı qrupların vahid təzyiq mexanizmi kimi nəzərdən keçirilməsi demək ola bilər.
Nəticə etibarilə, Pakayinin açıqlaması təkcə Hörmüz boğazı barədə coğrafi və iqtisadi qiymətləndirmə deyil. Bu, İranın mümkün qarşıdurmada dünya enerji bazarlarını və beynəlxalq gəmiçiliyi təsir dairəsinə daxil edə biləcəyi barədə siyasi xəbərdarlıqdır. Tehran boğazı bağlamaqdan daha çox, onu bağlamaq imkanına malik olduğunu göstərməklə çəkindirmə yaratmaq istəyir. Lakin bu strategiya nə qədər güclü təzyiq vasitəsi olsa da, yanlış hesablamalar halında İranın özünü də regional təcrid, iqtisadi zərər və daha geniş hərbi qarşıdurma ilə üz-üzə qoya bilər.
Züriyə Qarayeva
