Azərbaycanın geosiyasi və iqtisadi dövlət maraqları

6.3.4. ictimai və dövlət maraqlarının müdafiəsi;

Azərbaycan müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində Cənubi Qafqazın ən mühüm geosiyasi aktorlarından biri kimi çıxış edir. Ölkənin geosiyasi və iqtisadi dövlət maraqları yalnız regional çərçivə ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda Avrasiya məkanında enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat-logistika şəbəkələri və beynəlxalq siyasi balansın formalaşmasına birbaşa təsir göstərir. Azərbaycanın strateji mövqeyi onu Şərqlə Qərb, Şimalla Cənub arasında körpü rolunu oynayan vacib tranzit mərkəzinə çevirir. Bu baxımdan, dövlət maraqlarının əsas istiqamətləri həm təhlükəsizlik, həm də iqtisadi inkişafın dayanıqlılığını təmin etmək üzərində qurulub.

Azərbaycanın geosiyasi maraqlarının əsas komponentlərindən biri ərazi bütövlüyünün və suverenliyin tam təmin olunmasıdır. Tarixi münaqişələr, xüsusilə Qarabağ məsələsi ölkənin xarici siyasət prioritetlərini uzun müddət müəyyən edən əsas amillərdən biri olmuşdur. Müasir mərhələdə isə Azərbaycanın əsas məqsədi regionda davamlı sülhün, sərhədlərin tanınmış beynəlxalq hüquq çərçivəsində sabitləşdirilməsinin və qarşılıqlı əməkdaşlıq mühitinin formalaşdırılmasıdır. Bu, həm də regionda iqtisadi inteqrasiyanın genişlənməsi üçün mühüm şərt kimi çıxış edir.

İqtisadi dövlət maraqları baxımından Azərbaycan enerji resurslarına əsaslanan iqtisadi modeldən tədricən daha diversifikasiyalı sistemə keçid etməyə çalışır. Neft və qaz sektoru uzun illər ölkə iqtisadiyyatının əsas dayağı olsa da, son illərdə qeyri-neft sektorunun inkişafı, rəqəmsal iqtisadiyyatın gücləndirilməsi, kənd təsərrüfatı və turizmin genişləndirilməsi prioritet istiqamətlər kimi müəyyən edilib. Bu siyasət iqtisadi dayanıqlılığı artırmaq və qlobal enerji bazarlarında baş verən dəyişikliklərə uyğunlaşmaq məqsədi daşıyır.

Azərbaycanın geosiyasi maraqlarında enerji diplomatiyası xüsusi yer tutur. Xəzər dənizinin enerji ehtiyatları və onların Avropa bazarlarına çıxarılması ölkənin beynəlxalq mövqeyini gücləndirən əsas faktorlardandır. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi kimi layihələr Azərbaycanın qlobal enerji təhlükəsizliyində rolunu artırmış və ölkəni etibarlı tərəfdaş kimi tanıtmışdır. Bu layihələr eyni zamanda ölkənin tranzit potensialını gücləndirərək iqtisadi gəlirlərin diversifikasiyasına xidmət edir.

Nəqliyyat və logistika sahəsində Azərbaycanın maraqları “Orta Dəhliz” kimi beynəlxalq layihələr vasitəsilə reallaşır. Şərq-Qərb ticarət axınlarının Azərbaycanın ərazisindən keçməsi ölkəyə həm iqtisadi, həm də siyasi üstünlüklər qazandırır. Bu, regionda rəqabət qabiliyyətini artırmaqla yanaşı, ölkənin beynəlxalq mövqeyini də möhkəmləndirir.

Rüstəm Əzimzadə: Enerji resurslarının ixracı ilə bağlı bağlanan müqavilələrdə hüquqi sabitlik xüsusi rol oynayır

Mövzu ilə bağlı Bakıvaxtı.az-a açıqlama verən hüquqşünas Rüstəm Əzimzadə deyib ki, Azərbaycanın geosiyasi və iqtisadi dövlət maraqları yalnız siyasi bəyanatlar və diplomatik mövqelərlə məhdudlaşmır, bu maraqlar eyni zamanda ciddi hüquqi baza üzərində formalaşan strateji sistemdir. Onun sözlərinə görə, müasir beynəlxalq münasibətlərdə dövlət maraqlarının qorunması ilk növbədə konstitusion prinsiplərlə, daha sonra isə beynəlxalq hüquq normaları ilə uzlaşdırılmalıdır.

Rüstəm Əzimzadə bildirib ki, Azərbaycanın dövlət maraqlarının hüquqi çərçivəsi Konstitusiya ilə müəyyən edilir və burada əsas prinsip suverenlik, ərazi bütövlüyü və dövlət müstəqilliyinin qorunmasıdır. Hüquqşünasın fikrincə, bu üç prinsip istənilən geosiyasi qərarın və iqtisadi strategiyanın mərkəzində dayanır. “Dövlətin xarici siyasət fəaliyyəti elə qurulmalıdır ki, həm milli maraqlar qorunsun, həm də beynəlxalq hüquqla ziddiyyət təşkil etməsin”, – deyə o vurğulayıb.

Onun sözlərinə görə, geosiyasi maraqların hüquqi aspekti xüsusilə regionda baş verən dəyişikliklər fonunda daha da aktuallaşır. Cənubi Qafqaz kimi həssas regionda hər bir siyasi addımın hüquqi nəticələri olur və bu nəticələr uzunmüddətli strateji balansı müəyyən edir. Əzimzadə qeyd edib ki, Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi diplomatik təşəbbüslər regionda yeni hüquqi və siyasi reallığın formalaşmasına xidmət edir.

Hüquqşünas əlavə edib ki, iqtisadi maraqların qorunması da hüquqi mexanizmlərdən birbaşa asılıdır. Xüsusilə enerji layihələri, tranzit müqavilələri və beynəlxalq iqtisadi sazişlər dövlətin iqtisadi təhlükəsizliyini təmin edən əsas hüquqi alətlərdir. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın enerji siyasəti yalnız iqtisadi gəlir əldə etməyə yönəlməyib, həm də beynəlxalq hüquqi öhdəliklər çərçivəsində etibarlı tərəfdaş imici formalaşdırmağa xidmət edir.

Rüstəm Əzimzadə vurğulayıb ki, enerji resurslarının ixracı ilə bağlı bağlanan müqavilələrdə hüquqi sabitlik xüsusi rol oynayır. Bu sabitlik olmadan uzunmüddətli investisiyaların cəlb edilməsi mümkün deyil. Onun fikrincə, Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Cənub Qaz Dəhlizi kimi layihələr təkcə iqtisadi deyil, həm də hüquqi əməkdaşlıq nümunəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Hüquqşünas əlavə edib ki, geosiyasi maraqların qorunmasında beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq mühüm əhəmiyyət daşıyır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Avropa İttifaqı və digər regional platformalar çərçivəsində aparılan diplomatik fəaliyyət Azərbaycanın mövqeyini gücləndirir və hüquqi legitimlik qazandırır. Onun sözlərinə görə, beynəlxalq hüququn prinsiplərinə əsaslanan siyasət uzunmüddətli sabitlik üçün ən vacib faktordur.

Əzimzadə qeyd edib ki, müasir dövrdə dövlət maraqları yalnız sərhəd təhlükəsizliyi ilə deyil, həm də informasiya təhlükəsizliyi, enerji təhlükəsizliyi və iqtisadi rəqabət qabiliyyəti ilə müəyyən olunur. O bildirib ki, xüsusilə qlobal informasiya axınlarının artdığı bir dövrdə media və ictimai rəy də geosiyasi alətə çevrilib. Buna görə də dövlətlər öz informasiya siyasətlərini hüquqi çərçivədə tənzimləməlidirlər.

Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın regiondakı mövqeyinin güclənməsi həm də beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərində iştirakından irəli gəlir. “Orta Dəhliz” və digər logistik layihələr ölkənin iqtisadi müstəqilliyini artırmaqla yanaşı, onun geosiyasi çəkisini də yüksəldir. Hüquqşünas qeyd edib ki, bu layihələrdə iştirak edən hər bir dövlət qarşılıqlı hüquqi öhdəliklərə əməl etməlidir və bu, regional sabitliyin əsas təminatçılarından biridir.

Rüstəm Əzimzadə əlavə edib ki, dövlət maraqlarının qorunması təkcə xarici siyasət məsələsi deyil, həm də daxili idarəetmə sisteminin effektivliyindən asılıdır. Güclü hüquqi institutlar, şəffaf idarəetmə və iqtisadi islahatlar olmadan geosiyasi mövqelərin möhkəmləndirilməsi mümkün deyil. Onun fikrincə, daxili sabitlik xarici siyasətin uğurunun əsas dayağıdır.

Hüquqşünasın sözlərinə görə, Azərbaycanın son illərdə apardığı islahatlar bu istiqamətdə müsbət nəticələr verir. O qeyd edib ki, xüsusilə investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması, qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi və korrupsiyaya qarşı mübarizə tədbirləri ölkənin beynəlxalq imicinə müsbət təsir göstərir.

Əzimzadə bildirib ki, geosiyasi maraqların hüquqi təminatı eyni zamanda milli təhlükəsizlik konsepsiyası ilə sıx bağlıdır. Milli təhlükəsizlik yalnız hərbi güc deyil, həm də iqtisadi dayanıqlılıq və hüquqi sistemin effektivliyi ilə ölçülür. Bu baxımdan, dövlətin kompleks yanaşması olmalıdır.

O əlavə edib ki, gələcək dövrdə Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə regional əməkdaşlıq platformalarını genişləndirmək və beynəlxalq hüquq çərçivəsində öz maraqlarını daha effektiv şəkildə müdafiə etməkdir. Bu, həm iqtisadi inkişafı sürətləndirəcək, həm də ölkənin geosiyasi mövqeyini daha da gücləndirəcək.

Sonda hüquqşünas vurğulayıb ki, Azərbaycanın geosiyasi və iqtisadi dövlət maraqları balanslı, sistemli və hüquqa əsaslanan yanaşma tələb edir. Onun fikrincə, yalnız bu halda ölkə qlobal rəqabət mühitində öz mövqeyini qoruyub saxlaya və daha da gücləndirə bilər.

Eldar Cəfərov: Beynəlxalq münasibətlərdə normativ hüquqi çərçivəyə əsaslanmaq dövlətlər üçün uzunmüddətli etibarlılıq qazandırır

Məsələnin beynəlxalq münasibətlər tərəfi ilə bağlı Bakıvaxtı.az-a açıqlama verən siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru Eldar Cəfərov deyib ki, Azərbaycanın geosiyasi və iqtisadi dövlət maraqları müasir beynəlxalq sistemdə təkcə regional dinamika ilə deyil, həm də qlobal güc mərkəzlərinin maraqları ilə sıx şəkildə əlaqəlidir. Onun sözlərinə görə, bu maraqların düzgün idarə olunması üçün dövlətlərarası münasibətlərdə balanslaşdırılmış və çoxvektorlu xarici siyasət xətti əsas rol oynayır.

Eldar Cəfərov bildirib ki, Azərbaycanın yerləşdiyi coğrafi mövqe ölkəni Avropa, Asiya və Yaxın Şərq maraqlarının kəsişdiyi strateji zona halına gətirir. Bu isə o deməkdir ki, ölkənin hər bir geosiyasi addımı beynəlxalq güclər tərəfindən diqqətlə izlənilir və qiymətləndirilir. Onun fikrincə, belə bir mühitdə milli maraqların qorunması yalnız diplomatik çeviklik və uzunmüddətli strateji planlama ilə mümkündür.

Siyasi elmlər üzrə ekspert qeyd edib ki, müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində iqtisadi amillər geosiyasətə birbaşa təsir göstərir. Xüsusilə enerji resurslarının daşınması, ticarət marşrutlarının formalaşması və logistik dəhlizlərin idarə olunması dövlətlərin xarici siyasət prioritetlərini müəyyən edən əsas faktorlardandır. Bu baxımdan Azərbaycan, enerji ixracatçısı və tranzit ölkə kimi, qlobal iqtisadi sistemdə mühüm mövqeyə malikdir.

Cəfərov vurğulayıb ki, Azerbaijan-ın beynəlxalq münasibətlərdə əsas üstünlüklərindən biri onun “Orta Dəhliz” kimi alternativ nəqliyyat marşrutlarında iştirakı və Avrasiya logistik şəbəkəsində artan roludur. Onun sözlərinə görə, bu cür layihələr təkcə iqtisadi deyil, həm də siyasi müstəqilliyin gücləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

O əlavə edib ki, müasir geosiyasətdə ölkələrin gücü artıq yalnız hərbi potensialla ölçülmür. İqtisadi dayanıqlıq, enerji təhlükəsizliyi, texnoloji inkişaf və diplomatik əlaqələrin şaxələndirilməsi də eyni dərəcədə vacib amillərdir. Bu kontekstdə Azərbaycanın son illərdə apardığı siyasət beynəlxalq münasibətlər sistemində çevik və adaptiv model kimi qiymətləndirilir.

Siyasi analitik bildirib ki, regionda davam edən geosiyasi proseslər fonunda Cənubi Qafqazın strateji əhəmiyyəti daha da artıb. Bölgə üzərində təsir uğrunda rəqabət beynəlxalq aktorların maraqlarını toqquşdurduğu üçün hər bir ölkə öz təhlükəsizlik və inkişaf modelini bu reallığa uyğunlaşdırmalıdır. Azərbaycanın yanaşması isə bu mühitdə sabitlik və əməkdaşlıq üzərində qurulub.

Cəfərov qeyd edib ki, beynəlxalq münasibətlərdə normativ hüquqi çərçivəyə əsaslanmaq dövlətlər üçün uzunmüddətli etibarlılıq qazandırır. O vurğulayıb ki, beynəlxalq hüquqa uyğun siyasət yürüdən ölkələr həm siyasi legitimlik, həm də iqtisadi investisiya baxımından daha üstün mövqe əldə edirlər. Bu baxımdan Azərbaycanın enerji və nəqliyyat layihələrində iştirak edən tərəfdaşları ilə qurduğu müqavilə sistemi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Ekspertin fikrincə, qlobal güc balansının dəyişdiyi indiki mərhələdə Azərbaycanın xarici siyasətində əsas məqsəd müxtəlif güc mərkəzləri arasında balansı qorumaq və milli maraqları maksimum dərəcədə təmin etməkdir. Bu isə çoxşaxəli diplomatik fəaliyyət və çevik qərarvermə mexanizmi tələb edir.

Sonda Eldar Cəfərov bildirib ki, Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində artan rolu təkcə region üçün deyil, bütövlükdə Avrasiya məkanı üçün əhəmiyyətlidir. Onun sözlərinə görə, ölkənin geosiyasi və iqtisadi potensialı düzgün idarə olunduğu təqdirdə, Azərbaycan gələcəkdə qlobal iqtisadi və siyasi proseslərdə daha fəal aktora çevrilə bilər.

Əli Hüseynov

Yazı Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb