Bakı 
Aprelin 2-də Azərbaycanın paytaxtı Bakıda keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatı Başçı Yardımçıları Zirvəsi yalnız klassik diplomatik görüş deyildi. Bu toplantı uzun müddətdir dilə gətirilən “Türk dünyasında inteqrasiya” vizyonunun artıq sadəcə sözlərdə qalmadığını, konkret layihələr və strateji addımlar vasitəsilə həyata keçirildiyini nümayiş etdirdi. Zirvə Türk dövlətlərinin ortaq gələcək perspektivini müəyyənləşdirmək baxımından tarixi bir dönəm nöqtəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Zirvənin baş tutduğu dövrün geosiyasi konteksti də ayrıca əhəmiyyətlidir. Qlobal təhlükəsizlik mühitinin getdikcə həssaslaşdığı, ticarət yollarının və enerji dəhlizlərinin risk altında olduğu, regionlararası rəqabətin artdığı bir zamanda bu görüşün keçirilməsi strateji bir üstünlük yaradır. Xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra şimal marşrutlarının təhlükəsizliyi zəifləyib, Qırmızı dəniz və ətrafındakı risklər alternativ ticarət və nəqliyyat yollarının əhəmiyyətini artırıb. Türk dünyasının coğrafi mövqeyi həm regional, həm də qlobal miqyasda böyük bir strateji üstünlük təqdim edir.
Nəqliyyat və əlaqəlilik: Zirvənin prioritet məsələsi
Bakı Zirvəsində ön plana çıxan əsas məsələ nəqliyyat və əlaqəlilik layihələri oldu. Zirvədə vurğulanan vizyon yalnız ticarətin artırılması və investisiya əlaqələrinin dərinləşdirilməsi deyil, bu əlaqələrin davamlı olmasını təmin edəcək infrastrukturların qurulması yönündədir. Nəqliyyat şəbəkələrinin inkişaf etdirilməsi və tranzit imkanlarının artırılması Türk dünyasının ortaq strateji prioriteti kimi ortaya çıxır.
Bu kontekstdə iki layihə önəmli rol oynayır: Zəngəzur Dəhlizi və Orta Dəhliz. Bu layihələr, yalnız regional deyil, həm də qlobal ticarət sistemində Türk dünyasının rolunu yenidən formalaşdıra biləcək potensiala malikdir. Beləliklə, Bakı Zirvəsi Türk dünyasının “coğrafi reallıq”dan “strateji aktor”a çevrilməsinin simvolu kimi qiymətləndirilə bilər.
Zəngəzur dəhlizi: Fiziki və strateji əlaqə
Zəngəzur Dəhlizi zirvənin ən müzakirəli və kritik mövzusu olaraq ön plana çıxır. İlk baxışda Azərbaycan əsas torpağı ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat bağlantısı kimi görünə bilər, lakin bu xəttin daşıdığı mənası daha genişdir. Zəngəzur Türkiyə ilə Orta Asiya arasında fasiləsiz quru bağlantısı yaradaraq Türk dünyasını faktiki olaraq birləşdirmək potensialına malikdir.
Dəhlizin istifadəyə verilməsi Türk dövlətləri arasındakı coğrafi ayrı-seçkiliyi aradan qaldıracaq, parçalı strukturu fasiləsiz bir xətt üzərindən birləşdirəcək. Bu vəziyyət yalnız logistika baxımından deyil, eyni zamanda siyasi və psixoloji dəyişiklikləri də gətirəcək. Coğrafi bütövlük siyasi inteqrasiyanın əsas təməl şərtidir və Zəngəzur bu bütövlüyün açar elementi olaraq çıxış edir.
İqtisadi baxımdan, Zəngəzur Dəhlizi ticarət müddətlərini və xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Çin-Avropa ticarət xəttində vaxt və maliyyət kritik faktor halına gəldiyi üçün, bu dəhliz Türk dünyasını cazibədar tranzit marşrutu edə bilər. Bu, region ölkələrinin tranzit gəlirlərini artırmaqla yanaşı, istehsal və logistika mərkəzləri olmasına da imkan yaradacaq.
Lakin dəhlizin reallaşması bir sıra çətinliklərlə üzləşir. Xüsusilə Ermənistanın layihəyə qarşı çıxması və İran kimi regional aktorların ehtiyatlı mövqeyi prosesin həssaslığını artırır. Zəngəzur yalnız bir infrastruktur layihəsi deyil, çoxsəviyyəli güc mübarizəsinin də mərkəzi olaraq ortaya çıxır. Dəhlizin hələ tam işlək vəziyyətə gətirilməməsi isə layihənin diplomatik baxımdan “askıda” olduğunu göstərir.
Orta Dəhliz: Türk dünyasının qlobal ticarətdə rolu
Orta Dəhliz isə Türk dünyasının qlobal ticarətdəki mövqeyini gücləndirə biləcək başqa bir vacib layihədir. Çin-dən başlayaraq Orta Asiya, Xəzər və Qafqaz üzərindən Türkiyəyə uzanan bu xətt alternativ ticarət yolları arasında getdikcə daha çox önəm qazanır. Son illərdə şimal marşrutlarındakı təhlükəsizlik problemləri Orta Dəhlizi daha cəlbedici edib. Bu marşrutun artan istifadəsi, layihənin nəzəri deyil, praktik olaraq işləyən bir ticarət yolu olduğunu göstərir.
Orta Dəhlizin əsas üstünlüyü yalnız tranzit keçid təmin etməsi deyil, həm də iqtisadi inteqrasiyanı təşviq edən bir struktur təqdim etməsidir. Bu xətt vasitəsilə həyata keçirilən ticarət Türk dövlətləri arasında istehsal, logistika və sənaye sahələrində yeni əməkdaşlıqlara yol açacaq. Lakin xəttin effektivliyi yalnız infrastrukturla məhdudlaşmır; gömrük proseslərinin sadələşdirilməsi, rəqəmsallaşmanın artırılması və tariflərin uyğunlaşdırılması rəqabət qabiliyyətini müəyyən edən əsas amillərdir.
Zəngəzur Dəhlizi Orta Dəhlizin tamamlayıcısı kimi kritik rol oynayır. Zəngəzur olmadan Orta Dəhliz natamam qalacaq, Orta Dəhliz olmadan isə Zəngəzurun strateji təsiri məhdud olacaq. Bu iki layihə müstəqil deyil, bir-birini gücləndirən strateji elementlər kimi qiymətləndirilməlidir.
Yeni geopolitik dövr: Türk dünyasının yüksəlişi
Bakı Zirvəsi Türk dünyasında inteqrasiyanın yeni mərhələyə keçdiyini aydın şəkildə göstərir. Artıq proses yalnız mədəni və siyasi ifadələr üzərində deyil, konkret iqtisadi və infrastruktur layihələri vasitəsilə həyata keçirilir. Ticarət həcminin artması və investisiya əlaqələrinin güclənməsi bu inteqrasiyanın iqtisadi təməlini təşkil edir; lakin əsas təsir elementi nəqliyyat və logistika infrastrukturlarının effektivliyidir.
Bu yeni dövr Türk dünyasını qlobal rəqabətin mərkəzinə gətirir. Çin-in “Bir Kəmər, Bir Yol” təşəbbüsü, Avropanın enerji təhlükəsizliyi səyləri və Rusiyanın regiondakı təsiri, Türk dünyasını yalnız bir “keçid zonası” olmaqdan çıxararaq “oyun quran aktor”a çevirmə potensialı verir. Lakin bu proses regional və qlobal aktorlarla maraq toqquşmaları, təhlükəsizlik problemləri və diplomatik gərginlik risklərini də özü ilə gətirir.
Bakı Zirvəsi Türk dünyası üçün güclü vizyonun siqnalı kimi qiymətləndirilir. Türk dövlətləri artıq yalnız regional əməkdaşlıqla kifayətlənməyib, qlobal sistemdə daha təsirli aktor olmaq istəyini ortaya qoyur. Zəngəzur və Orta Dəhliz layihələri bu vizyonun konkret vasitələridir.
Zəngəzur dəhlizinin açılması Türk dünyasının faktiki birləşməsini təmin edəcək və iqtisadi inteqrasiyanı sürətləndirəcək. Lakin siyasi iradə, regional güc balansları və aktorların maraqları layihənin gələcəyini müəyyən edən əsas amillərdir. Orta Dəhliz isə daha geniş çərçivədə Türk dünyasının qlobal ticarətdəki mövqeyini gücləndirəcək strateji fürsət təqdim edir; lakin bu fürsətin tam mənimsənilməsi üçün infrastruktur yatırımları ilə yanaşı, institusional islahatlar və koordinasiya mexanizmlərinin də gücləndirilməsi zəruridir.
Ümumilikdə Bakı Zirvəsi son deyil, yeni başlanğıcdır. Türk dünyası artıq seçim qarşısındadır: ya bu layihələr vasitəsilə real inteqrasiya təmin edəcək və qlobal gücə çevriləcək, ya da geosiyasi rəqabətin kölgəsində parçalı strukturu qoruyacaq. Qarşıdakı dövr həm layihələrin, həm də Türk dünyasının strateji iradəsinin sınandığı bir mərhələ olacaq. Uğurlu olsa, Zəngəzur və Orta Dəhliz yalnız nəqliyyat layihələri deyil, XXI əsrin ən əhəmiyyətli geosiyasi dönüşümlərinin təməl daşı ola bilər.
Mehmet Gökhan Özçubukçu
Diplomatiya və Strateji Tədqiqatlar Mərkəzinin sədri
Beynəlxalq münasibətlər üzrə mütəxəssis
Bakıvaxtı.az üçün
