Bakı 
Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin Elmi-Tədqiqat Tibbi Bərpa İnstitutunun nevroloqu Xatirə Rzayeva epilepsiya xəstəliyi, onun səbəbləri, növləri, ilk yardım qaydaları, diaqnostikası, müalicəsi, hamiləlik dövründə idarə olunması və xəstəyə qulluq xüsusiyyətləri barədə ətraflı məlumat verir.
Bakıvaxtı.az müsahibəni təqdim edir:
- Xatirə xanım, öncə epilepsiya xəstəliyi və onun yaranma səbəbləri haqqında məlumat verərdiniz?
- Epilepsiya beyindəki elektrik aktivliyinin pozulması nəticəsində təkrarlanan və nəzarətsiz tutmalarla xarakterizə olunan xroniki nevroloji xəstəlikdir. Əsas xüsusiyyətləri tutmalar, şüur itkisi, qıcolmalar, əzələ sıxılmaları və ya davranış dəyişiklikləri ilə özünü göstərir. Epilepsiyanın yaranma səbəbləri müxtəlifdir və bəzi hallarda dəqiq səbəb müəyyən edilə bilmir. Əsas səbəblərə genetik faktorlar (ailədə epilepsiya halları varsa, genetik meyillilik), beyin zədələri (travmalar, başın ciddi zədələnməsi), doğuş travmaları (doğum zamanı oksigen çatışmazlığı və ya zədələr), inkişaf pozğunluqları (autizm və ya serebral iflic kimi sinir sisteminin xəstəlikləri), şişlər və ya insult (beyində qan dövranının pozulması və ya anormal toxumaların yaranması), infeksiyalar (menengit, ensefalit və ya digər infeksiyalar), maddələr mübadiləsi pozğunluqları (elektrolit disbalansı, şəkər səviyyəsinin düşməsi - hipoqlikemiya və ya bəzi qidalanma çatışmazlıqları), qızdırma tutmaları (xüsusilə uşaqlarda yüksək qızdırma nəticəsində yaranan febril tutmalar) aiddir. Bəzi hallarda epilepsiyanın yaranma səbəbi məlum olmur. Bu, idiopatik epilepsiya adlanır və genetik meyillilik əsas faktor hesab olunur. Epileptik tutmaları tətikləyən əsas amillərə yuxusuzluq (düzgün yuxu rejiminin pozulması), stress (həddindən artıq emosional və ya fiziki gərginlik), parlaq və ya titrəyən işıqlar, spirt və narkotiklər, dərmanların vaxtında qəbul edilməməsi, hormonal dəyişikliklər (xüsusilə qadınlarda menstruasiya dövrü), aclıq və ya qidalanma çatışmazlığı, yorğunluq, qızdırma və xəstəliklər aiddir. Bu səbəbləri tanımaq və onlardan uzaq durmaq tutmaların qarşısını almağa kömək edir.
- Maraqlıdır, epilepsiyanın növləri varmı və hansılardır?
- Bəli, epilepsiya növləri tutmaların başlanğıcı və simptomlarına görə təsnif edilir. Əsas növlər fokal (qismən) epilepsiya və generalizə olunmuş epilepsiyadır.
Fokal tutmalar beynin müəyyən bir hissəsindən başlayır. Sadə fokal tutmalarda şüur açıq qalır, amma hissiyyat və ya əzələ hərəkətində dəyişiklik olur. Mürəkkəb fokal tutmalarda isə şüur bulanıqlaşır, qeyri-adi davranışlar müşahidə edilir.
Generalizə olunmuş tutmalar beynin hər iki yarımkürəsində eyni anda başlayır: absans tutmaları (qısa müddətli şüur itkisi, “boş baxışlar”), toniq-klonik tutmalar (bədən sərtləşməsi və qıcolmalar), mioklonik tutmalar (qol və ayaqlarda ani sıçrayışlar), atonik tutmalar (əzələlərin zəifləməsi nəticəsində ani yıxılma). Bəzən qarışıq tutmalar da olur – fokal tutmalar generalizə olunmuş tutmalara çevrilə bilər.
- Epileptik tutma zamanı ilk yardım necə göstərilməlidir?
- Yardımın əsas məqsədi xəstəni qorumaq və təhlükəsizliyini təmin etməkdir. Sakit olun, xəstəni sərt və təhlükəli əşyalardan uzaqlaşdırın, başının zədələnməməsi üçün altına yumşaq bir şey qoyun, yan tərəfə çevirin ki, tənəffüs yolları açıq qalsın və tüpürcək boğulmaya səbəb olmasın. Boyun ətrafını boşaldın. Ağıza heç bir şey qoymayın və ya dişlərini açmağa çalışmayın. Tutmanın müddətini izləyin – əgər 5 dəqiqədən artıq davam edərsə və ya təkrarlanarsa, dərhal təcili yardım çağırın. Tutmadan sonra xəstə özünə gələnə qədər yanında olun, çaşqınlıq və yorğunluq normaldır. Xəstəni zorla saxlamayın və ağzına heç bir əşya qoymayın.
- Tutmalar zamanı beyində hansı simptomlar yarana bilər?
- Anormal elektrik aktivliyi səbəbindən şüur itkisi və ya qarışıqlığı, amneziya, qıcolmalar, tonusun artması və ya itməsi, avtomatizmlər (şüursuz hərəkətlər), auralar (qəribə qoxular, səslər, deja vu), emosional dəyişikliklər (qorxu, narahatlıq), nəfəs alma problemləri, ürək ritmi dəyişiklikləri, tərləmə, qusma ola bilər. Fiziki fəsadlar kimi dil dişləməsi, yıxılma nəticəsində zədələnmə və qəza riski də mövcuddur.
- Epilepsiyanın diaqnozu necə qoyulur?
- Diaqnoz dəqiq anamnez (tutma təsviri, tezliyi, tətikləyicilər), fiziki və nevroloji müayinə, EEG (beyin elektrik aktivliyini ölçür), MRT və ya KT (beyin strukturunu yoxlayır), qan analizləri və bəzən tətikləyici testlər vasitəsilə qoyulur. Nevroloq tərəfindən təsdiqlənir.
- Müalicə hansı hallarda və necə aparılır?
- Müalicə tutmaların idarə olunmasına və həyat keyfiyyətinin artırılmasına yönəlib. Əsasən antiepileptik dərmanlar (fərdi seçilir), dərmanlara cavab verməyəndə cərrahi müdaxilə, ketogenik pəhriz (xüsusilə uşaqlarda), vagus sinir stimulyasiyası və həyat tərzi dəyişiklikləri (yuxu, stress idarəsi, tətikləyicilərdən qaçınma). Müntəzəm nəzarət vacibdir.
- Epilepsiyanın hamiləliyə təsiri nələrdir?
- Epilepsiyalı qadınlar sağlam hamiləlik keçirə bilər, lakin planlaşdırma vacibdir. Bəzilərində tutmalar artır (hormonal dəyişikliklər, yuxusuzluq səbəbindən), digərlərində azalır və ya dəyişməz qalır. Şiddətli tutmalar ana və döl üçün risk yaradır (oksigen çatışmazlığı, doğum qüsurları). Hamiləlikdə nevroloq və ginekoloq nəzarəti, doğuşdan sonra dəstək lazımdır.
- Epilepsiyası olan xəstəyə qulluq etməyin əsas xüsusiyyətləri hansılardır?
- Təhlükəsiz mühit yaratmaq (iti küncləri yumşaq örtmək, sürüşkən səthləri aradan qaldırmaq, yüksək yerlərdən qorumaq), dərmanların vaxtında qəbuluna nəzarət, tətikləyicilərdən uzaq durmaq (yuxu rejimi, stress azaldılması, fotosensitivlikdə işıqdan qorunma), tutma zamanı düzgün davranış, psixoloji dəstək (sosial izolyasiyanın qarşısını almaq, müstəqilliyə təşviq), müntəzəm həkim müayinəsi. Bu, təhlükəsizliklə yanaşı həyat keyfiyyətini artırır.
