Bakı 
Azərbaycan-Ermənistan normallaşması Cənubi Qafqazın siyasi arxitekturasını yenidən formalaşdırmaq potensialına malikdir. Bu proses iki ölkə arasında uzun illər davam edən qarşıdurma modelini əməkdaşlıq modelinə keçirməklə yeni geosiyasi reallıq yaradır.
Sülh gündəliyinin irəliləməsi regionda davamlılığı artıran əsas faktor kimi qiymətləndirilir. Normallaşma regional güc balansında sabitliyin təmin olunmasına xidmət edir. Hər iki tərəfin suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərini tanıması siyasi dialoqun əsasını təşkil edir.
Sülh müqaviləsi imzalanacağı təqdirdə bölgədəki risklər əhəmiyyətli dərəcədə azalacaq. Bu isə siyasi-iqtisadi proseslərin daha proqnozlaşdırılan hala gəlməsinə şərait yaradacaq. Normallaşma prosesi beynəlxalq investorların regiona marağını artırır. Münaqişə riskinin azalması kapital axınının genişlənməsi üçün mühüm şərtdir. Azərbaycan və Ermənistan arasında iqtisadi inteqrasiya modellərinin müzakirəsi regionda yeni ticarət formatlarının yaranmasına səbəb ola bilər.
Sərhədlərin delimitasiyası bu inteqrasiyanın institusional əsasını təşkil edir. Delimitasiya prosesinin texniki və hüquqi mərhələlərinin tamamlanması sərhəd təhlükəsizliyini gücləndirir. Sabit sərhəd xətti logistik və gömrük əməliyyatlarının səmərəliliyini artırır. Bu proses həm də iki ölkə arasında kommunikasiya kanallarını daha funksional edir. Kommunikasiyaların açılması regional ticarət dövriyyəsini artıran mühüm amildir. Naxçıvanla Azərbaycanın qərb rayonları arasında birbaşa yolun bərpası strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu yolun açılması Türkiyə-Azərbaycan-Ermənistan üçbucağında ticarət əlaqələrinə yeni dinamizm gətirə bilər.
Eyni zamanda regionun tranzit potensialı genişlənir. Ermənistanın regional nəqliyyat şəbəkəsinə qoşulması iqtisadi cəhətdən ona yeni imkanlar qazandırır. Bu, Ermənistanın illərlə davam edən izolasiya vəziyyətindən çıxmasına kömək edə bilər. Ticarət marşrutlarının şaxələnməsi regional iqtisadi rəqabəti artırır. Azərbaycan üçün isə kommunikasiyaların açılması ixrac imkanlarının genişlənməsi deməkdir. Xüsusilə də Orta Dəhliz çərçivəsində yeni logistik bağlantılar strateji əhəmiyyət kəsb edir. Normallaşma Türkiyənin regiondakı rolunu daha da gücləndirir. Bu proses həm də İranın regional dinamika üzərindəki təsirini balanslaşdırır.
Ermənistan üçün isə Türkiyə ilə sərhədlərin açılması iqtisadi canlanma və istehsal strukturunun yenilənməsi demək ola bilər. Regional inteqrasiyanın artması Qarabağın bərpası prosesinə də müsbət təsir göstərir. İnfrastruktur layihələri bölgənin iqtisadi xəritəsini yenidən formalaşdırır. Sərhədlərin açılması səyahət və turizmin də inkişafını stimullaşdırır. Hər iki ölkə üçün turizm gəlirlərinin artması əlavə iqtisadi dividendə çevrilə bilər. Delimitasiya prosesi həm də siyasi gərginliklərin qarşısını almaq üçün institusional alət rolunu oynayır. Sərhəd insidentlərinin azalması etimad mühitini gücləndirir.
Etimad mühiti isə dialoqun daha konstruktiv şəkildə davam etməsinə şərait yaradır. Bu, sülh gündəliyinin irəliləməsi üçün zəruridir. Rusiyanın regionda təsirinin azalması normallaşma prosesinə öz təsirini göstərir. Kreml uzun illər bölgədə təhlükəsizlik arxitekturasının əsas aktoru kimi çıxış edirdi. Lakin 2022-ci ildən sonra Rusiyanın resursları zəiflədi. Moskvanın Cənubi Qafqaz siyasətində əvvəlki kimi dominant olmaması yeni güc balansı yaradır. Bu boşluq Qərb aktorlarının regiona daha fəal daxil olması üçün imkan yaradır. Avropa İttifaqının vasitəçilik səyləri bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. ABŞ da prosesdə aktiv diplomatik mövqeyə sahibdir. Qərbin iştirakı regionda iqtisadi layihələrə daha çox səmaya gətirir. Bu isə normallaşma prosesinin davamlılığını təmin edən əlavə mexanizmdir. Regionda çoxqütblü diplomatik dinamika yaranır.
Bu dinamika Cənubi Qafqaz ölkələrinin daha balanslı siyasət yürütməsinə şərait yaradır. Azərbaycanın müstəqil xarici siyasət xətti bu prosesdə mühüm rol oynayır. Bakı həm Türkiyə, həm də Qərb strukturları ilə əməkdaşlığı paralel şəkildə inkişaf etdirir. Ermənistan isə Rusiyadan asılılığı azaltmağa çalışır. Bu, onun Qərbə inteqrasiyasını sürətləndirir. Normallaşma bölgədə geosiyasi risklərin azalmasına xidmət edir. İqtisadi əməkdaşlıq siyasi sabitliyin möhkəmlənməsi üçün təkan verir. Orta Dəhlizin inkişafı normallaşmanın ən mühüm iqtisadi nəticələrindən biridir. Bu dəhliz Avropa ilə Asiya arasında yeni strateji körpü rolunu oynayır. Azərbaycanın tranzit potensialı bu çərçivədə daha da artır. Kommunikasiyaların açılması Orta Dəhlizin şimal və cənub qollarını gücləndirir.
Ermənistanın dəhlizə inteqrasiya etməsi marşrutun daha qısa və effektiv olmasına şərait yarada bilər. Bu, Ermənistan üçün iqtisadi qazanc, Azərbaycan üçün isə logistik üstünlük deməkdir. Qazaxıstan, Özbəkistan və digər Orta Asiya ölkələri üçün dəhlizin genişlənməsi mühüm strateji əhəmiyyət kəsb edir. Bakı-Tbilisi-Qars xətti ilə Ermənistan üzərindən keçəcək alternativ yollar yükdaşımaları şaxələndirir. Bu marşrutun güclənməsi Çin-Avropa ticarətinə yeni nəfəs gətirə bilər. Normallaşma nəticəsində tranzit xərclərinin azalması gözlənilir. Bu isə regionun rəqabət qabiliyyətini artıracaq. Orta Dəhliz Avropanın enerji və ticarət təhlükəsizliyi üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir.
Regiondakı sabitlik dəhliz layihələrinin uzunmüddətli perspektivini möhkəmləndirir. Azərbaycanın multimodal daşımada təcrübəsi bu infrastrukturun inkişafına töhfə verir. Ermənistanın dəhlizə qoşulması regional əməkdaşlıq formatlarını genişləndirə bilər. Sülh gündəliyi reallaşacağı təqdirdə Cənubi Qafqaz Avrasiya ticarət xəritəsində daha mərkəzi mövqeyə yüksələ bilər. Bu isə uzunmüddətli dövrdə region ölkələrinin iqtisadi dayanıqlığını artıracaq.
Əli Hüseynov
