Bakı 
Rusiya ilə Qərb arasında son illərdə dərinləşən geosiyasi qarşıdurma qlobal güc balansını dəyişdirdiyi kimi, Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik arxitekturasına da birbaşa təsir göstərir. Regionun strateji mövqeyi, enerji və nəqliyyat xətləri, habelə üç ölkənin fərqli siyasi orbitlərə yönəlməsi bu təsirləri daha da konkret və nəzərəçarpan edir. Ukrayna müharibəsi, sanksiya mühiti, enerji bazarındakı yeni reallıqlar və Rusiya–Qərb münasibətlərinin kəskinləşməsi Cənubi Qafqazın həm siyasi gündəmini, həm də təhlükəsizlik prioritetlərini yenidən formalaşdırır.
Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan üçün hazırkı proseslər həm yeni imkanlar, həm də risklər yaradır. Regional qüvvələr balansında müşahidə olunan dəyişikliklər, xüsusilə də Rusiyanın postsovet məkanındakı təsir gücünün zəifləməsi Qərb institutlarının regionda daha fəal görünməsinə şərait yaradır. Bu isə Cənubi Qafqazda uzun illərdən bəri mövcud olan “sabit qeyri-sabitlik” modelinin yenidən dizayn olunmasına gətirib çıxarır.
Azərbaycan üçün yeni təhlükəsizlik və diplomatik konfiqurasiya
Azərbaycan regionda güc balansındakı dəyişikliklərdən çevik diplomatiya vasitəsilə maksimum fayda götürməyə çalışan əsas aktorlardan biridir. 2020-ci ildən sonra yaranan yeni situasiya, Ermənistanın kapitulyasiyası və bölgədəki kommunikasiyaların açılması perspektivi Bakı üçün həm siyasi, həm iqtisadi, həm də təhlükəsizlik baxımından yeni imkanlar yaradıb. Rusiya–Qərb qarşıdurmasının dərinləşməsi isə Azərbaycanın çoxvektorlu siyasətini daha aktuallaşdırır. Bakı bir tərəfdən Moskva ilə enerji, təhlükəsizlik və regional sabitlik sahəsində əməkdaşlığı davam etdirir, digər tərəfdən isə Avropa İttifaqı və NATO ilə strateji dialoqu genişləndirir.
Azərbaycanın Xəzər–Qara dəniz–Avropa xəttində mühüm tranzit qovşaq kimi yüksəlməsi də regionun təhlükəsizlik xəritəsini yenidən cızan amillərdən biridir. Qərbin Orta Dəhlizə artan marağı, Moskvanın isə bu prosesə ehtiyatla yanaşması geoiqtisadi rəqabəti gücləndirir və Bakının regional çəkisini artırır.
Ermənistanın Qərbə inteqrasiya meyilləri və Moskva ilə ziddiyyət
Ermənistan son illərdə xarici siyasət kursunda kəskin dönüş edərək Qərbə doğru meyillənir. Moskvanın təhlükəsizlik zəmanətlərinə narazılıq, Rusiya sülhməramlılarının missiyasının başa çatması və Ermənistanın KTMT-dəki fəaliyyətinin faktiki dondurulması ölkəni Qərblə daha sıx əlaqələr qurmağa vadar edir. Bununla yanaşı, Brüssel və Vaşinqtonun regionda vasitəçilik aktivliyinin artması İrəvanın siyasi manevr imkanlarını genişləndirir. Lakin bu proses təhlükəsizlik baxımından həm Ermənistanın özünü, həm də ümumilikdə regionu Rusiya–Qərb rəqabətinin daha həssas nöqtəsinə çevirir.
Gürcüstan: Qərb yolunda dəyişən dinamika və Moskvanın təzyiq alətləri
Gürcüstan uzun illər Qərbin Cənubi Qafqazdakı əsas tərəfdaşı kimi çıxış etsə də, son siyasi proseslər Avropa İttifaqı ilə Tbilisi arasında müəyyən gərginliklər yaradıb. Bununla yanaşı, ölkədə Rusiya təsirinin artması ilə bağlı narahatlıqlar gündəmdədir. Rusiya–Qərb qarşıdurması fonunda Gürcüstan Qara dəniz təhlükəsizliyinin əsas elementi olaraq qalır və NATO-nun regiondakı strateji maraqları Körfəz, Aralıq dənizi və Şərqi Avropaya uzanan təhlükəsizlik xəttini Cənubi Qafqaza bağlayır. Tbilisinin mövqelərindəki tərəddüdlər isə regionun ümumi təhlükəsizlik arxitekturasına təsir göstərir.
Regional təsirlər: Qara dənizdən Orta Asiyaya uzanan yeni xəritə
Rusiya–Qərb gərginliyi Cənubi Qafqazı təkcə üç ölkənin çərçivəsində deyil, daha geniş geosiyasi məkanda önəmli bir düyün nöqtəsinə çevirir. Qara dənizdə artan militarizasiya, Türkiyənin bölgədə güclənən mövqeyi, İranın Cənubi Qafqaz siyasətindəki aktivləşmə və Orta Asiya ilə Avropanı birləşdirən yeni nəqliyyat dəhlizlərinin gündəmə gəlməsi regionun təhlükəsizlik arxitekturasını yenidən quran əsas amillərdir.
Nəticə: dəyişən reallıqlar, yeni risklər və imkanlar
Rusiya–Qərb münasibətlərində davam edən gərginlik Cənubi Qafqaz üçün həm böyük strateji imkanlar, həm də yeni geosiyasi risklər yaradır. Regional aktorların hər biri dəyişən beynəlxalq münasibətlər sisteminə uyğunlaşmaq, təhlükəsizliklərini yenidən formalaşdırmaq və yeni iqtisadi-siyasi prioritetlərini müəyyənləşdirmək məcburiyyətindədir. Bu kontekstdə regionun gələcək təhlükəsizlik xəritəsi Moskva–Brüssel–Vaşinqton üçtərəfli rəqabəti ilə yanaşı, Ankara, Tehran və Pekinin artan fəallığından da asılı olacaq.
Əli Hüseynov
