Bakı 
Bu gün - 10 fevral 2026-cı il tarixində Türkmənçay müqaviləsinin imzalanmasından 198 il ötür. Bu tarix təkcə keçmişin xatırlanması üçün deyil, həm də bu gün harada olduğumuzu və hansı mərhələyə çatdığımızı anlamaq üçün mühüm bir düşüncə nöqtəsidir.
Türkmənçay uzun illər Azərbaycan tarixində məğlubiyyət, parçalanma və məcburi taleyə boyun əymə simvolu kimi qəbul olunub. Amma tarix dəyişməz deyil. Xalqların taleyini müəyyən edən əsas amil onların hansı mərhələdə hansı siyasi iradəni ortaya qoymasıdır.
Türkmənçay müqaviləsi Azərbaycanın taleyinə kənardan yazılmış bir sənəd idi. Bu sənəddə nə xalqın iradəsi vardı, nə də tarixi ədalət. O dövrdə Azərbaycan siyasi subyekt deyildi, region isə imperiyalar arasında bölüşdürülən coğrafiya kimi qəbul olunurdu. Məhz bu səbəbdən Türkmənçay yalnız torpaq itkisi deyil, dövlətçilik iradəsinin boğulması idi. Azərbaycan torpaqları üzərində qərarlar Bakıda yox, Peterburqda və Tehranda verilirdi. Bu isə gələcəkdə Qarabağ probleminin, etnik qarşıdurmaların və uzunmüddətli regional qeyri-sabitliyin əsasını qoydu.
198 il ərzində Türkmənçayın yaratdığı nəticələr müxtəlif formalarda davam etdi. XIX əsrdə demoqrafik mühəndislik, XX əsrdə zorakı deportasiyalar və soyqırımlar, XX əsrin sonlarında isə açıq işğal və separatizm. Qarabağın işğalı təsadüfi hadisə deyildi; bu, Türkmənçayla başlanan geosiyasi ssenarinin davamı idi. Azərbaycan torpaqları üzərində yaradılmış süni balans, bölgəyə kənardan daşınmış etnik faktor və beynəlxalq ədalətsizliklər bir nöqtədə mütləq toqquşmalı idi.
Ancaq XXI əsrin ikinci onilliyindən etibarən bu tarixi xətt qırıldı. Azərbaycan ilk dəfə olaraq təkcə haqqını tələb edən yox, haqqını bərpa edən tərəfə çevrildi. 2020-ci ildə əldə olunan Zəfər göstərdi ki, Türkmənçay dövrünün psixologiyası artıq keçmişdə qalıb. Azərbaycan öz tarixini başqalarının yazdığı obyekt deyil, öz qərarlarını verən subyekt kimi yenidən formalaşdırdı. Qarabağın azad olunması sadəcə hərbi uğur deyildi. Bu, 1828-ci ildən bəri davam edən siyasi ədalətsizliyə verilmiş tarixi cavab idi.
Bu prosesin mərkəzində dövlət iradəsi dayanır. İlham Əliyevin yürütdüyü siyasət Azərbaycanın tarixlə münasibətini dəyişdi. Keçmişdə baş verənlər yalnız faciə kimi xatırlanmadı, onlardan nəticə çıxarıldı. Dövlət gücləndi, ordu quruldu, diplomatik mövqelər möhkəmləndi və nəticədə Azərbaycan regionda yeni reallıq yaradan aktora çevrildi. Bu gün Azərbaycan Türkmənçayı xatırlayarkən artıq müdafiə mövqeyindən deyil, qalib mövqeyindən danışır.
198 il əvvəl Azərbaycan torpaqları üzərində imzalanan müqavilə bu gün hüquqi və siyasi baxımdan heç bir qüvvəyə malik deyil. Amma onun yaratdığı tarixi travma uzun illər xalqın yaddaşında yaşadı. Məhz bu travmanın aradan qaldırılması üçün Qarabağın azad edilməsi strateji və simvolik məna daşıyırdı. Bu Zəfər göstərdi ki, tarixdə uduzulmuş səhifələr əbədi deyil. Zamanında parçalanmış iradə yenidən birləşə, gecikmiş ədalət bərpa oluna bilər.
Bu gün Türkmənçay müqaviləsinin 198-ci ildönümü artıq yalnız matəm günü deyil. Bu tarix eyni zamanda müqayisə günüdür: 1828-ci ildə başqalarının diktəsi ilə parçalanan Azərbaycanla, 2026-cı ildə öz taleyini özü müəyyən edən Azərbaycan arasında fərqin açıq şəkildə göründüyü gündür. Qarabağın azad olunması göstərdi ki, Azərbaycan artıq tarixlə barışmır, tarixlə hesablaşır və bu hesablaşmadan qalib çıxır.
Züriyə Qarayeva
