Bakı 
“Beynəlxalq sistem transformasiya mərhələsindədir və təkcə güc mərkəzləri deyil, həm də gücün yaradılma yolları dəyişir. Dövlətlərin qlobal çəkisi artıq yalnız hərbi potensialı ilə deyil, həm də ticarət yollarını, enerji boru kəmərlərini və əlaqə şəbəkələrini idarə etmək qabiliyyətləri ilə ölçülür”.
Bunu Bakıvaxtı.az-a açıqlamasında Beynəlxalq Münasibətlər üzrə ekspert və Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) prezidenti Mehmet Gökhan Özçubukçu deyib.
Onun sözlərinə görə, coğrafiya yenidən siyasətin mərkəzindədir və xəritələr səssizcə, lakin daimi olaraq dəyişir. Bu kontekstdə Türk dünyası 2026-cı il ərəfəsində tarixi bir fürsət və eyni dərəcədə ciddi bir sınaqla üzləşir.
Müsahibimiz qeyd edib ki, Türk Dünyası Vizyonu Sənədi bu prosesin sadəcə bir niyyət bəyanatı deyil, dəyişən qlobal reallığa strateji cavab olduğunu nümayiş etdirir. Dediyinə görə, sənəd Türk dünyasını mədəni yaxınlıq əsasında müəyyən edən klassik diskursdan kənara çıxır; onu dəhlizlər, enerji boru kəmərləri və iqtisadi inteqrasiya vasitəsilə geosiyasi subyektə çevirməyi hədəfləyir. 2026-cı ilə yaxınlaşdıqca, əsl sual bu vizyonun yerində nə dərəcədə reallaşacağıdır.
“Türk Dünyası Vizyonu Sənədinin ən diqqətəlayiq tərəfi, Türk dünyasını birliyin romantikləşdirilmiş birlik hekayəsindən qlobal rəqabətin sərt reallıqları ilə üzləşməyə aparmasıdır. Ortaq tarix və mədəniyyət inteqrasiya üçün təməl yarada bilər; lakin davamlı enerji istehsalı yalnız iqtisadi, logistika və enerji əsaslı əlaqələrin institusionallaşdırılması yolu ilə mümkündür” deyən M.Özcubukçu bildirib ki, bu baxımdan, 2026-cı il Türk dünyasının potensialının real gücə çevrilib-çevrilməyəcəyini görmək üçün sınaqdan keçiriləcəyi bir mərhələdir.
Həmsöhbətimiz deyib ki, 21-ci əsr açıq-aydın dəhlizlər əsridir. Dəmir yolları, limanlar, logistika mərkəzləri və rəqəmsal əlaqələr klassik sərhəd anlayışını əvəz edən yeni təsir sahələridir:
“Türk dünyası yalnız Şərq və Qərb arasında tranzit zonası deyil, həm də qlobal ticarətin əsas dayaqlarından biri olmaq potensialına malikdir.
Uzun müddət alternativ marşrut hesab edilən Mərkəzi Dəhliz Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra strateji zərurətə çevrilib. Şimal Dəhlizinin riskli təbiəti Çin-Avropa ticarətini daha təhlükəsiz və daha proqnozlaşdırıla bilən marşrutlara yönəldib. Bu, Mərkəzi Dəhlizi sadəcə iqtisadi layihədən geosiyasi layihəyə qaldırır”.
Həmsöhbətimiz bildirib ki, 2026-cı ilə qədəm qoyduğumuz zaman Mərkəzi Dəhliz Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan və Orta Asiya türk respublikalarını ortaq strateji xətt boyunca birləşdirir. Bu xətt boyunca Türk dünyası ya tranzit zonası olaraq qalacaq, ya da marşrutun fəaliyyətini müəyyən edən bir aktyora çevriləcək.
“Zəngəzur dəhlizi Mərkəzi dəhlizin ən həssas və eyni zamanda ən strateji tərkib hissəsidir. Bu dəhliz sadəcə Azərbaycanı Naxçıvan vasitəsilə Türkiyəyə birləşdirən nəqliyyat yolu deyil; o, türk dünyasının fiziki və geosiyasi bütövlüyünü tamamlayan bir eşikdir” deyən DASAM prezidentinin sözlərinə görə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin son açıqlamaları da bu faktı açıq şəkildə nümayiş etdirir.
“Əliyev Zəngəzur dəhlizini sadəcə tranzit yolu kimi deyil, həm də Azərbaycanı, Naxçıvanı, Şərqi Zəngəzuru və Qarabağı vahid iqtisadi və logistik bölgəyə çevirəcək strateji inteqrasiya layihəsi kimi müəyyən edir. Bu yanaşma dəhlizin təkcə regional deyil, həm də bütün türk dünyası üçün əhəmiyyətini vurğulayır”.
Əliyevin vurğuladığı digər vacib məqam isə Azərbaycan tərəfində infrastruktur işlərinin əsasən başa çatdırılmasıdır. Dəmir yolu və yol layihələri ilə Bakı administrasiyası Zəngəzur dəhlizini faktiki olaraq həyata keçirməyə hazır olduğunu nümayiş etdirir. Bu, layihənin artıq "gələcək plan" deyil, siyasi iradə ilə dəstəklənən konkret bir strategiya olduğunu göstərir.
Özçubukçu qeyd edib ki, Əliyev həmçinin bildirib ki, bu xətt illik milyonlarla ton yük daşıma qabiliyyətinə çata bilər və həm Şərq-Qərb, həm də Şimal-Cənub ticarət yollarının kəsişmə nöqtələrindən biri olacaq. Bu bəyanat Zəngəzur dəhlizinin türk dünyasını qlobal logistika şəbəkələrində mərkəzi aktyora çevirmək potensialına işarə edir:
“Lakin dəhlizin bu xüsusiyyəti onu regional güc mübarizəsinin mərkəzinə qoyur. Ermənistanın suverenlik həssaslığı, İranın şimal sərhədləri ilə bağlı təhlükəsizlik narahatlıqları və Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı təsir dairəsini qorumaq üçün göstərdiyi səylər Zəngəzur dəhlizini sadəcə bir infrastruktur layihəsindən geosiyasi qırılma nöqtəsinə çevirir. 2026-cı ilə qədər Zəngəzur türk dünyasının strateji qətiyyətini sınayan ən vacib məsələlərdən biri olaraq qalacaq”.
Mehmet Gökhan Özçubukçu: Türk dünyası həm də qlobal ticarətin əsas dayaqlarından biri olmaq potensialına malikdir
Müsahbimiz bildirib ki, dəhlizlərlə eyni vaxtda enerji məsələsi də türk dünyasının geosiyasi çəkisini artırır. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkmənistanın karbohidrogen ehtiyatları, Türkiyənin ötürmə infrastrukturu və mərkəz olmaq ambisiyası ilə birlikdə türk dünyasını qlobal enerji təhlükəsizliyində əvəzolunmaz mövqeyə qoya bilər.
Avropanın Rusiyadan asılılığını azaltmaq səyləri Xəzər hövzəsini və Cənub Qaz dəhlizini daha da strateji cəhətdən dəyərli edir. Lakin bu potensialı gücə çevirmək yalnız əlaqələndirilmiş enerji diplomatiyası vasitəsilə mümkündür. Əks halda, enerji birləşdirici element deyil, bölücü elementə çevrilə bilər:
“Türk dünyasının artan geosiyasi dəyəri böyük dövlətlərin diqqətindən yayınmayıb. Rusiya, Çin, İran və Qərb hər biri türk dünyasını öz strateji hesablamaları çərçivəsində şərh edir. 2026-cı ilə qədəm qoyduğumuz zaman türk dünyası üçün ən böyük sınaq bu aktyorlar arasında tarazlıq yaratmaq və öz gündəliyini tətbiq etmək qabiliyyəti olacaq”.
Həmsöhbətimiz onu da deyib ki, 2026-cı ilin astanası türk dünyası üçün sadəcə təqvim dönüş nöqtəsi deyil; bu, uzun müddət ifadə olunmuş vizyonun nəhayət geosiyasi reallıqlarla üzləşdiyi bir hesablaşma anıdır. Dəhlizlər və enerji boru kəmərləri artıq texniki layihələr deyil, Türk dünyasının qlobal sistemdə bir aktyor kimi rolunu müəyyən edəcək strateji vasitələrdir:
“Zəngəzur dəhlizi bu prosesin ən konkret təzahürüdür. İlham Əliyevin açıqlamalarında göründüyü kimi, bu boru kəməri yalnız Türk dünyası üçün nəqliyyat deyil, həm də siyasi iradə, strateji özünəinam və gələcək üçün ortaq bir vizyondur. Bu iradə davam etdirilərsə, Zəngəzur Türk dünyasının torpaq bütövlüyünü tamamlayan onurğa sütunu ola bilər”.
Dediyinə görə, nəticə etibarilə, 2026-cı il Türk dünyası üçün avtomatik olaraq uğur vədi vermir:
“Bu tarix tarixin sınağıdır. Vizyon sənədində göstərilən məqsədlər həyata keçirilə bilsə, Türk dünyası Avrasiyanın passiv coğrafiyası olmaqdan çıxara və geosiyasətin onurğa sütunlarından birinə çevrilə bilər. Əks halda, 2026-cı il bir daha əldən verilmiş imkanların simvolu kimi xatırlanacaq.
Əsl sual aydındır: Türk dünyası 2026-cı ilə yalnız layihələrlə, yoxsa ortaq strateji düşüncə tərzi ilə girəcək?”
Murad Məmmədli
