Bakı 
Ukrayna müharibəsi artıq çoxdan yalnız Rusiya ilə Ukrayna arasında gedən hərbi qarşıdurma çərçivəsindən çıxıb. Bu müharibə eyni zamanda Avropanın gələcək təhlükəsizlik sisteminin necə qurulacağı, qitədə siyasi liderliyin kimə məxsus olacağı və Avropa İttifaqının qlobal güc kimi nə dərəcədə müstəqil hərəkət edə biləcəyi suallarını gündəmə gətirib.
Müharibə uzandıqca Avropa daxilində fərqli yanaşmalar daha aydın görünməyə başlayır və bu fərqlər artıq gizlədilə bilməyəcək səviyyəyə çatır.
Son aylarda Ukrayna ətrafında aparılan diplomatik müzakirələr göstərir ki, Avropa ölkələri müharibənin gələcəyi ilə bağlı vahid baxışa malik deyillər. Bir tərəfdə Ukraynaya hərbi və siyasi dəstəyin maksimum səviyyədə davam etdirilməsinin tərəfdarları dayanır. Digər tərəfdə isə hesab olunur ki, müharibənin sonsuzadək davam etməsi nə Ukraynanın, nə də Avropanın maraqlarına uyğundur və müəyyən mərhələdə siyasi həll mexanizmləri işə salınmalıdır.
Parçalanmanın əsas səbəblərindən biri Ukrayna ilə bağlı qərarların hansı ölkələrin iştirakı ilə verilməsi məsələsidir. Fransa, Almaniya və Böyük Britaniya özlərini təbii liderlər kimi təqdim etməyə çalışsalar da, Polşa və Baltikyanı ölkələr bununla razılaşmırlar. Onların arqumenti sadədir: Rusiyadan gələn təhlükəni ən yaxşı anlayan dövlətlər məhz Şərqi Avropa ölkələridir. Buna görə də Ukraynanın gələcəyi ilə bağlı qərarların yalnız Qərbi Avropa paytaxtlarında verilməsi ədalətli və effektiv yanaşma hesab edilmir.
Xüsusilə Polşa son illərdə Ukraynaya göstərdiyi hərbi, siyasi və logistika dəstəyi fonunda özünü regionun əsas təhlükəsizlik mərkəzlərindən biri kimi görür. Varşava hesab edir ki, Ukrayna ilə bağlı istənilən siyasi formatda onun mövqeyi nəzərə alınmalıdır. Əks halda, gələcək təhlükəsizlik mexanizmlərinin legitimliyi sual altında qala bilər.
Avropa daxilində fikir ayrılığı təkcə coğrafi deyil, həm də strateji xarakter daşıyır. Fransa və Almaniya daha çox müharibədən sonrakı təhlükəsizlik sisteminin qurulmasına fokuslanırlar. Onlar hesab edirlər ki, gec-tez Moskva ilə müəyyən səviyyədə dialoq bərpa olunmalı və Avropada yeni təhlükəsizlik balansı formalaşdırılmalıdır. Şərqi Avropa ölkələri isə bu yanaşmaya ehtiyatla yanaşırlar. Onların fikrincə, Rusiyanın hərbi potensialı və siyasi məqsədləri dəyişməyincə, erkən kompromislər gələcəkdə daha böyük problemlərə səbəb ola bilər.
Mübahisənin digər mühüm tərəfi ABŞ faktorudur. Uzun illər Avropa təhlükəsizliyinin əsas təminatçısı hesab olunan Vaşinqtonun siyasətində müşahidə olunan dəyişikliklər Avropa paytaxtlarında ciddi narahatlıq yaradıb. ABŞ-da daxili siyasi proseslər göstərir ki, gələcək administrasiyalar Ukrayna məsələsinə fərqli yanaşa bilərlər. Bu isə Avropanı ilk dəfə olaraq öz təhlükəsizliyini daha müstəqil şəkildə təmin etməyin yollarını axtarmağa məcbur edir.
Məhz bu səbəbdən son dövrlərdə “Avropanın strateji muxtariyyəti” anlayışı yenidən gündəmə gəlib. Fransa uzun müddətdir bu ideyanı müdafiə edir. Paris hesab edir ki, Avropa yalnız ABŞ-a güvənməklə öz təhlükəsizliyini uzunmüddətli perspektivdə təmin edə bilməz. Lakin bu yanaşmanın reallaşdırılması üçün həm maliyyə, həm hərbi potensial, həm də siyasi birlik tələb olunur. Hazırkı şəraitdə isə Avropa ölkələri arasında bu məsələlərə münasibət kifayət qədər fərqlidir.
Ukrayna ilə bağlı danışıqlarda ən mürəkkəb suallardan biri gələcək sülh modelidir. Hamı müharibənin bitməsini istəyir, lakin heç kəs bu sülhün hansı şərtlərlə əldə olunacağı barədə ortaq mövqeyə malik deyil. Ukrayna üçün əsas məsələ təhlükəsizlik zəmanətlərinin alınması və gələcəkdə yeni hərbi risklərin qarşısının alınmasıdır. Rusiya isə öz maraqlarını mümkün qədər qorumağa çalışır. Avropa isə bu iki mövqe arasında həm vasitəçi, həm də prosesin birbaşa iştirakçısı rolunu oynayır.
Bu fonda Moskva üçün Avropa daxilində fikir ayrılıqlarının dərinləşməsi əlverişli vəziyyət yaradır. Çünki vahid mövqenin olmaması danışıqlar prosesində Kremlin manevr imkanlarını genişləndirir. Tarix göstərir ki, böyük güclər rəqib düşərgə daxilindəki ziddiyyətlərdən istifadə etməyə çalışırlar və hazırkı vəziyyət də istisna deyil.
Eyni zamanda Ukrayna özü də prosesdə passiv tərəf olmaq istəmir. Kiyev çalışır ki, onun taleyi böyük dövlətlərin qapalı kabinetlərdə apardığı danışıqlarda müəyyənləşdirilməsin. Ukrayna rəhbərliyi Avropa strukturlarına inteqrasiyanı davam etdirməyə, təhlükəsizlik sahəsində Qərblə əməkdaşlığı dərinləşdirməyə və müharibədən sonrakı dövrdə öz yerini möhkəmləndirməyə çalışır.
Son illərdə diqqət çəkən başqa bir məqam isə Avropa ilə Ukrayna arasında hərbi-texnoloji əməkdaşlığın yeni mərhələyə keçməsidir. Dron texnologiyaları, elektron mübarizə vasitələri və müasir hərbi innovasiyalar sahəsində Ukraynanın qazandığı təcrübə artıq Avropa ölkələrinin də maraq dairəsinə daxil olub. Bu, Ukraynanı yalnız yardım alan tərəf deyil, həm də təhlükəsizlik sahəsində təcrübə paylaşan tərəfdaş statusuna yaxınlaşdırır.
Bütün bunlar göstərir ki, Ukrayna məsələsi artıq təkcə müharibənin necə bitəcəyi ilə bağlı deyil. Əsas sual bundan sonrakı Avropanın necə görünəcəyidir. Qitənin təhlükəsizlik sistemi hansı prinsiplər üzərində qurulacaq? ABŞ-ın rolu necə olacaq? Şərqi Avropa ilə Qərbi Avropa arasında maraq fərqləri necə uzlaşdırılacaq? Məhz bu suallar növbəti illərdə Avropa siyasətinin əsas gündəmini müəyyən edəcək.
Ukrayna ətrafında gedən mübarizə əslində Avropanın gələcəyi uğrunda mübarizəyə çevrilib. Müharibənin nəticəsi yalnız Kiyevin və ya Moskvanın taleyini müəyyən etməyəcək. Bu nəticə həm də Avropanın qlobal siyasətdə müstəqil güc mərkəzi olub-olmayacağı sualına cavab verəcək.
Ruslan Zəngəzur
