Bakı 
Son günlər yayılan rəqəmlər Rusiya ilə Ukraynanın müharibə fonunda necə fərqli maliyyə trayektoriyalarına düşdüyünü aydın göstərir. Rusiyanın xarici borcunun artıb təxminən son 20 ilin ən yüksək səviyyəsinə qalxması ilk baxışda “risk siqnalı” kimi görünə bilər. Amma rəqəmlərin kontekstinə baxanda mənzərə bir qədər fərqlənir. Burada əsas məsələ borcun təkcə nominal həcmi deyil, onun iqtisadiyyatın ölçüsünə və ölkənin valyuta qazancına nisbətdə hansı yük yaratmasıdır. Rusiyanın borcu artır, lakin borcun ÜDM-ə nisbəti hələ də aşağı diapazonda qalır. Bu isə o deməkdir ki, Moskva “borclanma rekordu” ifadəsinin yaratdığı emosional təsirə baxmayaraq, hələlik borcun iqtisadiyyat üzərində boğucu təzyiq yaratdığı mərhələyə keçməyib.
Rusiyanın bu “nisbətən rahat” görünən tablosunun arxasında bir neçə amil dayanır. Birincisi, ölkənin böyük xammal ixracı bazası var və maliyyə sistemi sanksiya rejiminə uyğunlaşmaq üçün son illər daha qapalı, daha idarə olunan formaya keçib. İkincisi, dövlətin maliyyə siyasəti əsasən daxili resursların səfərbərliyinə, büdcə xərclərinin yenidən bölüşdürülməsinə və alternativ maliyyə kanallarının genişləndirilməsinə söykənir. Üçüncüsü, borc rəqəmlərinin yüksəlməsi hər zaman “iflas riski” demək deyil. Bəzən bu, sadəcə dövlətin və şirkətlərin maliyyəni başqa yerlərdən tapmaqda çətinlik çəkdiyi şəraitdə daha bahalı və mürəkkəb mexanizmlərə yönəlməsinin nəticəsi olur. Yəni borc artır, çünki iqtisadiyyat daha çox xərc tələb edir, risklər bahalaşır, maliyyənin qiyməti yüksəlir.
Bununla belə, Rusiyanın borc yükünün aşağı qalması “təhlükə yoxdur” anlamına gəlmir. Mühüm risk ondan ibarətdir ki, borcun strukturu dəyişirsə, yəni qısamüddətli öhdəliklər artırsa, valyuta gəlirləri daralırsa və ya kapital çıxışı güclənirsə, nominal baxımdan idarə olunan görünən borc birdən-birə problemə çevrilə bilər. Üstəlik, sanksiyalar uzunmüddətli texnoloji modernləşməni zəiflədib iqtisadi artım potensialını məhdudlaşdırdıqca borcun ÜDM-ə nisbəti tədricən yuxarı qalxa bilər. Başqa sözlə, Rusiya “bugünkü rəqəmlərlə” rahat görünə bilər, amma “sabahkı artım tempi” sual işarəsi yaradır.
Ukrayna tərəfdə isə hekayə tam başqa məntiq üzrə qurulub. Ukraynanın dövlət borcunun tarixi maksimuma çatması, üstəlik borcun ÜDM-ə nisbətinin 90 faizi keçməsi və daha da artmaq ehtimalı artıq klassik “müharibə iqtisadiyyatı” göstəricisidir. Burada borc sadəcə maliyyə qərarı deyil, yaşamaq üçün resurs tapmaq mexanizmidir. Müharibə şəraitində vergi bazası daralır, istehsalın bir hissəsi dayanır, investisiya mühiti zəifləyir, sosial xərclər artır, müdafiə xərcləri isə birinci prioritetə çevrilir. Belə durumda dövlət ya vergini kəskin artırmalı, ya da borclanmalıdır. Verginin sərt artırılması iqtisadiyyatı daha da sıxa bilər, borclanma isə qısamüddətdə nəfəs verir, uzunmüddətdə isə yükü artırır.
Ukraynanın borc dinamikasında əsas fərq odur ki, borcun böyük hissəsi daxili iqtisadi dövriyyənin nəticəsi deyil, xarici maliyyə dəstəyi və təminatlı kreditlər hesabına formalaşır. Bu modelin üstünlüyü odur ki, ölkə kritik xidmətləri davam etdirə bilir, büdcə boşluqları bağlanır, sosial sabitlik minimum səviyyədə qorunur. Zəif tərəfi isə ondan ibarətdir ki, müharibə uzandıqca “davamlı borclanma” normal iqtisadi həyatın yerini tutmağa başlayır. Bir müddət sonra artıq əsas problem borcun həcmi yox, borcun idarə olunması olur. Ödəniş qrafiki necə qurulacaq, faiz yükü necə yumşaldılacaq, borcun restrukturizasiyası hansı şərtlərlə baş verəcək, donorların siyasi tələbləri nə olacaq. Bunlar hamısı Ukrayna üçün paralel risklər yaradır.
Bu iki mənzərəni yan-yana qoyanda vacib bir nəticə çıxır. Rusiyada borc artımı daha çox “maliyyənin qiymətinin bahalaşması və iqtisadiyyatın hərbi rejimə uyğunlaşmasının xərci” kimi görünür. Ukraynada borc artımı isə “dövlətin gündəlik yaşaması üçün xarici resursa bağlılıq” kimi oxunur. Rusiyanın borcunun ÜDM-ə nisbətdə aşağı qalması ona manevr imkanı verir, amma uzunmüddətli inkişaf üçün texnologiya, kapital və bazar çıxışları məhdudlaşdıqca bu manevr darala bilər. Ukrayna isə müharibə bitəndən sonra belə borc mövzusu ilə uzun müddət yaşayacaq. Çünki bərpa prosesi, infrastrukturun yenilənməsi, hərbi və sosial xərclərin normal rejimə qaytarılması ayrıca maliyyə tələb edəcək.
Bir də psixoloji tərəf var. Rəqəmlər cəmiyyətə iki fərqli mesaj verir. Rusiyada “borc rekordudur, amma hələ də aşağı nisbətdir” fikri hakimiyyət üçün “idarə edirik” narrativini gücləndirə bilər. Ukraynada isə borcun yüksəlməsi cəmiyyət üçün həm narahatlıq, həm də paradoksal şəkildə “biz tək deyilik, dünyadan dəstək alırıq” hissini yanaşı daşıya bilər. Amma hər iki halda maliyyə göstəriciləri təkcə iqtisadiyyat deyil, siyasi dayanıqlıq məsələsidir.
Yekunda mənzərə budur. Rusiya borcu artsa da, hələlik nisbətlər onu ağır borc ölkəsinə çevirmir, amma struktur və artım potensialı risk yaradır. Ukrayna isə borcla nəfəs alır və bunun qiymətini müharibədən sonra da uzun müddət ödəyəcək. Bu rəqəmlər həm də onu göstərir ki, müasir müharibələr təkcə cəbhədə yox, büdcədə, kredit xəttində, faiz dərəcəsində də aparılır. Bu savaşın maliyyə izi, böyük ehtimalla, siyasi nəticələr qədər uzunömürlü olacaq.
Ruslan Zəngəzur
