Bakı 
Antalya Diplomatiya Forumu müasir beynəlxalq sistemin keçirdiyi transformasiyanın ən konkret şəkildə müşahidə oluna bildiyi platformalardan biri kimi ön plana çıxır. XXI əsrin ikinci rübünə yaxınlaşılarkən qlobal nizamın tək mərkəzli strukturunun aşındığı, güc bölgüsünün daha parçalanmış və çoxqatlı bir xarakter aldığı bir dövrə daxil olunmaqdadır.
Bu transformasiya yalnız böyük güclər arasındakı rəqabətlə məhdudlaşmır, eyni zamanda regional aktorların artan imkanları, yeni bağlantısallıq xətlərinin ortaya çıxması və iqtisadi–geosiyasi kəsişmə sahələrinin genişlənməsi ilə birlikdə çoxölçülü bir xarakter qazanır.
Forumu Bakıvaxtı.az-a şərh edən Diplomatiya və Strateji Tədqiqatlar Mərkəzinin (DASAM) Sədri / Beynəlxalq Münasibətlər üzrə Mütəxəssis Mehmet Gökhan Özçubukçu deyib ki, bu kontekstdə Antalya Diplomatiya Forumu klassik diplomatik diskursların hüdudlarını aşan bir funksiyanı üzərinə götürür. Forum dövlətlərin yalnız mövqelərini ifadə etdiyi bir məkan deyil, eyni zamanda yeni geosiyasi təsəvvürlərin, alternativ əməkdaşlıq modellərinin və regional nizam axtarışlarının formalaşdığı strateji bir platforma kimi diqqət çəkir:
“Xüsusilə Türkiyənin son illərdə həyata keçirdiyi çoxşaxəli xarici siyasət yanaşması bu platform vasitəsilə daha görünən hala gəlir, diplomatiya, vasitəçilik və regional inteqrasiya xəttində yeni bir rol tərifi ortaya çıxır.
Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın forumdakı çıxışı beynəlxalq sistemin struktur problemlərinə yönəlmiş tənqidlərlə yanaşı daha ədalətli və inklüziv bir nizam axtarışını ön plana çıxarmışdır. Bu yanaşma yalnız normativ bir çağırış deyil, eyni zamanda Türkiyənin artan diplomatik imkanları ilə uyğunlaşan strateji bir mövqe kimi oxunmalıdır”.
Onun sözləruinə görə, eyni şəkildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyevin Orta Dəhliz və Zəngəzur Dəhlizi ilə bağlı açıqlamaları göstərir ki, geoiqtisadi xətlər artıq birbaşa geosiyasi güc proyeksiyasının tərkib hissəsinə çevrilib.
Forum çərçivəsində Rəcəb Tayyib Ərdoğan, İlham Əliyev və Şahbaz Şərif arasında keçirilən görüş, eləcə də Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin xarici işlər nazirlərinin bir araya gəlməsi forumda ifadə edilən fikirlərin sahadakı qarşılığını təşkil edən inkişaflar kimi ön plana çıxır. Bu təmaslar çoxqütblü dünya vurğusu, Qərb mərkəzli sistemə yönəlmiş tənqid və regional həmrəylik diskursu üzərindən formalaşan yeni geosiyasi yanaşmanın institusionallaşma meylini ortaya qoyur.
Müsahibimiz qeyd edib ki, müasir beynəlxalq sistemdə güc artıq yalnız hərbi potensial və ya diplomatik təsir üzərindən deyil, eyni zamanda bağlantısallıq şəbəkələrini idarə etmə və yönləndirmə qabiliyyəti üzərindən də müəyyən olunur:
“Bu baxımdan nəqliyyat xətləri, enerji koridorları və logistika marşrutları klassik infrastruktur elementləri olmaqdan çıxaraq birbaşa geosiyasi rəqabətin mərkəzinə yerləşmişdir. Hikmət Hacıyevin də forumda vurğuladığı kimi Orta Dəhliz bu yeni dövrdə yalnız bir ticarət yolu deyil, Avrasiyanın strateji yenidən qurulmasında kritik bir onurğa funksiyası daşıyır.
Orta Dəhlizin yüksəlişi xüsusilə qlobal təchizat zəncirlərində baş verən qırılmalar, Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra şimal marşrutlarının məhdudlaşması və Asiya-Avropa ticarətində təhlükəsiz alternativ axtarışları ilə birbaşa əlaqəlidir. Bu çərçivədə dəhliz Çindən başlayaraq Orta Asiya, Xəzər keçidi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan çoxqatlı bir iqtisadi axın xətti kimi ön plana çıxır. Bu xətt yalnız mal və xidmət axınını sürətləndirmir, eyni zamanda regional ölkələr arasında iqtisadi qarşılıqlı asılılığı artıraraq daha sabit bir geosiyasi mühit formalaşdırır”.
Gökhan Özçubukçu qeyd edib ki, bu strukturun ən kritik komponentlərindən biri olan Zəngəzur Dəhlizi isə bağlantısallıq memarlığının Cənubi Qafqaz hissəsində həlledici rol oynayır. Bu xətt Azərbaycan Respublikasının əsas ərazisi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında birbaşa bağlantının qurulmasını hədəfləməklə yanaşı, Türkiyə ilə Azərbaycan arasında fasiləsiz quru və logistika inteqrasiyası imkanı yaradır. Bu vəziyyət Orta Dəhlizin səmərəliliyini artıran “qısaldıcı ox” funksiyasını yerinə yetirir.
Dediyinə görə, Zəngəzurun həyata keçirilməsi yalnız nəqliyyat müddətlərini və xərcləri azaldan texniki bir inkişaf deyil, eyni zamanda Cənubi Qafqazın geosiyasi xəritəsini yenidən formalaşdıran strateji bir transformasiya deməkdir. Bu xətt üzərindən qurulacaq iqtisadi inteqrasiya regional aktorlar arasında yeni qarşılıqlı asılılıq sahəsi yarada bilər və bu da uzunmüddətli perspektivdə münaqişə risklərini azaldıcı təsir göstərə bilər. Xüsusilə Ermənistanın bu cür layihələrə inteqrasiyası ölkənin təcridini azaldaraq regional iqtisadiyyata daha aktiv şəkildə qoşulmasına imkan yarada bilər:
“Geoiqtisadi baxımdan Orta Dəhliz və Zəngəzur xətti birlikdə qiymətləndirildikdə, ortaya çıxan mənzərə yalnız bir nəqliyyat şəbəkəsi deyil, eyni zamanda güc bölgüsünə təsir edən strateji bir sistemdir. Bu sistem enerji axınlarından ticarət marşrutlarına, logistika mərkəzlərindən investisiya sahələrinə qədər geniş bir sahəni əhatə edir və regional rəqabəti yenidən müəyyənləşdirir. Buna görə də bağlantısallıq layihələri bu gün yalnız iqtisadi inkişaf vasitələri deyil, həm də diplomatik təsir yaradan mexanizmlər kimi çıxış edir”.
Həmsöhbətimiz bildirib ki, müasir beynəlxalq sistem getdikcə daha aydın şəkildə çoxqütblü bir struktura doğru inkişaf edərkən, bu transformasiya yalnız böyük güclər arasındakı rəqabətin güclənməsi ilə deyil, eyni zamanda regional aktorların daha müstəqil və çevik əməkdaşlıq modelləri formalaşdırması ilə də müəyyən olunur. Bu çərçivədə klassik blok siyasəti yerini şəbəkə əsaslı, mövzu yönümlü və çoxqatlı diplomatik münasibətlərə verir:
“Xüsusilə Türkiyə mərkəzli diplomatik təşəbbüslər bu yeni strukturun ən görünən nümunələrindən biri kimi ön plana çıxır”.
Mehmet Gökhan Özçubukçu vurğulayıb ki, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif arasında baş tutan təmas bu yeni geosiyasi yönəlişin konkret təzahürüdür. Bu üçlü struktur yalnız ikitərəfli münasibətlərin cəmi kimi deyil, ortaq strateji maraqlar və oxşar geosiyasi yanaşmalar ətrafında formalaşan daha geniş bir uyğunlaşma sahəsi kimi qiymətləndirilir:
“Bu cür qarşılıqlı təsirlər çoxqütblü sistemdə dövlətlərin tək bir mərkəzdən asılı olmadan müxtəlif coğrafi və siyasi xətlər üzrə əməkdaşlıq qurmasına imkan yaradır.
Bu kontekstdə həmin üçlü əməkdaşlıq xüsusilə qlobal sistemdə güc bölgüsünün daha parçalanmış hala gəldiyi bir dövrdə mühüm çeviklik sahəsi yaradır. Qərb mərkəzli sistemin nisbi çəkisinin müzakirə olunduğu, Asiya və Avrasiya əsaslı yeni güc mərkəzlərinin yüksəldiyi müasir mərhələdə bu cür regional koordinasiya mexanizmləri alternativ balans elementləri formalaşdırır. Türkiyə-Azərbaycan-Pakistan xətti isə müdafiə, enerji, ticarət və diplomatiya sahələrində bir-birini tamamlayan potensiallara malik olması ilə bu yeni dövrün diqqət çəkən nümunələrindən biridir”.
Mehmet Gökhan Özçubukçu: Dövlətlər arasındakı münasibətlər artıq müxtəlif coğrafi və siyasi xətlər üzrə eyni vaxtda formalaşır
Dediyinə görə, bu geosiyasi xətt eyni zamanda bağlantısallıq layihələri ilə də birbaşa əlaqəlidir. Orta Dəhliz və oxşar nəqliyyat şəbəkələri ilə birlikdə qiymətləndirildikdə, bu üçlü və çoxtərəfli münasibətlər yalnız siyasi yaxınlaşma deyil, həm də iqtisadi və logistika inteqrasiyasının güclənməsinə töhfə verir. Beləliklə, dövlətlər arasındakı əməkdaşlıq sadəcə diplomatik təmas olmaqdan çıxaraq daha strukturlaşmış və davamlı bir xarakter qazanır.
Nəticə etibarilə, bu cür üçlü əməkdaşlıq modelləri çoxqütblü beynəlxalq sistemin təbii nəticəsi olaraq ortaya çıxır və gələcəkdə qlobal siyasətin daha axıcı, daha çevik və daha çox mərkəzli bir struktura doğru inkişaf edəcəyinə işarə edir.
Müsahibimiz qeyd edib ki, Antalya Diplomatiya Forumu çərçivəsində ortaya çıxan ümumi mənzərə beynəlxalq sistemdə baş verən transformasiyanın yalnız diskurs səviyyəsində deyil, eyni zamanda konkret geosiyasi və geoiqtisadi xətlər üzərindən yenidən formalaşdığını göstərir. Bu transformasiyanın mərkəzində isə getdikcə daha müəyyənedici xarakter alan bağlantısallıq (connectivity) anlayışı dayanır. Dövlətlər artıq yalnız sərhədlərini qoruyan və təhlükəsizlik mərkəzli siyasətlər həyata keçirən aktorlar olmaqdan çıxaraq, ticarət, enerji, logistika və nəqliyyat şəbəkələri vasitəsilə bir-birinə inteqrasiya olunan daha mürəkkəb bir strukturun tərkib hissəsinə çevrilirlər:
“Bu yeni nizam anlayışında Rəcəb Tayyib Ərdoğan, İlham Əliyev və Şahbaz Şərif kimi aktorlar arasında inkişaf edən üçlü və çoxtərəfli təmaslar yalnız diplomatik yaxınlaşmalar kimi deyil, eyni zamanda yeni regional memarlığın qurulma prosesi kimi də qiymətləndirilir. Bu memarlıq klassik ittifaq modellərindən fərqli olaraq daha çevik, daha praqmatik və mövzu əsaslı əməkdaşlığa söykənən bir xarakter daşıyır.
Bağlantısallığa əsaslanan bu yanaşmanın ən mühüm tərəflərindən biri iqtisadi və geosiyasi sahələrin bir-birindən ayrılmaz hala gəlməsidir. Orta Dəhliz və Zəngəzur Dəhlizi kimi layihələr yalnız nəqliyyat xətləri kimi deyil, eyni zamanda regional güc balansını yenidən müəyyən edən strateji alətlər kimi ön plana çıxır. Bu cür layihələr ölkələr arasında iqtisadi qarşılıqlı asılılığı artıraraq həm əməkdaşlığı təşviq edir, həm də münaqişə risklərini azaldıcı təsir yaradır”.
Bu kontekstdə formalaşan yeni regional nizam sabit və iyerarxik bloklardan daha çox şəbəkə əsaslı, çoxmərkəzli və daim dəyişən bir struktur kimi xarakterizə olunur. Dövlətlər arasındakı münasibətlər artıq tək bir ox üzərindən deyil, müxtəlif coğrafi və siyasi xətlər üzrə eyni vaxtda formalaşır. Bu isə beynəlxalq sistemin daha axıcı bir xarakter almasına şərait yaradır və aktorlara daha geniş strateji hərəkət imkanları təqdim edir.
“Nəticə etibarilə, bağlantısallığa əsaslanan yeni regional nizam yalnız iqtisadi inteqrasiyanın nəticəsi deyil, həm də qlobal güc bölgüsünün yenidən formalaşdığı daha geniş geosiyasi transformasiyanın bir hissəsidir. Bu proses gələcəkdə beynəlxalq münasibətlərin daha çox əməkdaşlıq şəbəkələri, qarşılıqlı asılılıq əlaqələri və çoxqatlı diplomatik interaksiyalar üzərindən inkişaf edəcəyinə işarə edir”, - deyə Mehmet Gökhan Özçubukçu əlavə edib.
Nərgiz Məmmədli
