Bakı 
Son hadisələrin ardıcıllığı göstərir ki, ABŞ və İran arasında münasibətlər açıq qarşıdurma xəttindən tədricən daha idarə olunan və koordinasiyalı bir mərhələyə keçir. Ritorikada sərtlik qalsa da, real addımlarda müəyyən yumşalma elementləri görünür. Xüsusilə blokada ilə bağlı verilən mesajların dəyişməsi və bəzi məhdudiyyətlərin faktiki olaraq tətbiq olunmaması onu deməyə əsas verir ki, tərəflər tam toqquşma ssenarisindən geri çəkilməyə başlayıblar. Bu, klassik diplomatik davranış modelidir: əvvəl maksimum təzyiq yaradılır, sonra isə həmin təzyiq danışıqlar üçün alətə çevrilir.
Atəşkəsin uzadılması ilə bağlı ortaya çıxan məlumatlar da bu xətti tamamlayır. Əgər tərəflər arasında heç bir yaxınlaşma olmasaydı, belə bir qərarın gündəmə gəlməsi çətin olardı. Bu addım daha çox vaxt qazanmaqdan çox, müəyyən razılaşmanın artıq ilkin mərhələdə formalaşdığını göstərir. Belə hallarda atəşkəs sadəcə pauza deyil, yeni mərhələyə keçid mexanizmi rolunu oynayır. Yəni proses artıq hərbi dinamika ilə deyil, siyasi koordinasiya ilə müəyyən olunur.
İslamabadda planlaşdırılan görüş də bu kontekstdə fərqli oxunmalıdır. Bu görüşün əsas məqsədi yeni danışıqlara başlamaqdan çox, artıq əldə olunmuş çərçivə razılaşmasını konkretləşdirmək və legitimləşdirmək ola bilər. Adətən belə mərhələlərdə tərəflər ictimaiyyət qarşısında sərt mövqelərini qoruyur, amma paralel olaraq kompromis variantlar üzərində işləyirlər. İndiki situasiyada da məhz bu ikili xətt açıq şəkildə hiss olunur.
Prosesdə Çin faktorunun görünməsi isə təsadüfi deyil. Enerji bazarlarında sabitlik Pekin üçün strateji məsələdir və İran bu zəncirdə mühüm halqadır. ABŞ ilə Çin arasında baş verən təmaslardan dərhal sonra ritorikanın dəyişməsi onu göstərir ki, Çin bu prosesdə açıq vasitəçi olmasa da, dolayı təsir imkanlarından istifadə edir. Bu təsir həm Tehrana, həm də Vaşinqtona yönəlir və nəticədə tərəfləri daha praqmatik davranmağa sövq edir. İran üçün əsas ixrac bazarlarının riskə düşməsi, ABŞ üçün isə qlobal enerji balansının pozulması arzuolunan deyil.
Hörmüz ətrafında baş verənlər də bu yeni mərhələnin mahiyyətini açıq göstərir. Tam blokada və ya tam sərbəstlik yox, daha çox nəzarətli gərginlik modeli formalaşır. Bu model tərəflərə həm təzyiq alətlərini saxlamağa, həm də eskalasiyanı idarə etməyə imkan verir. Beləliklə, regionda qeyri-sabitlik qalır, amma bu qeyri-sabitlik artıq xaotik deyil, müəyyən çərçivələr daxilində saxlanılır.
Ümumi mənzərə onu göstərir ki, tərəflər hələ yekun razılaşmaya çatmayıb, amma artıq qarşılıqlı olaraq bəzi sərhədləri qəbul ediblər. Atəşkəsin uzadılması, blokada ilə bağlı yumşalma siqnalları və böyük güclərin dolayı iştirakı regionda daha geniş bir razılaşmanın hazırlandığını deməyə əsas verir. Bu isə yaxın dövrdə kəskin qarşıdurmadan çox, mərhələli yaxınlaşma və ehtiyatlı kompromislər dövrünün başlayacağını ehtimal etməyə imkan verir.
Alim Nəsirov
