Bakı 
ABŞ-nin “Sülh Şurası” təşəbbüsü beynəlxalq siyasi gündəmdə yeni müzakirələr açıb. Bu təşəbbüs Donald Trampın qayıdış strategiyasının mərkəzi elementlərindən biri kimi təqdim olunur.
Platformanın əsas məqsədi qlobal münaqişələrə yeni vasitəçilik mexanizmi yaratmaq kimi göstərilir. Tramp bu platformanı BMT-nin səmərəsizliyinə cavab olaraq formalaşdırdığını iddia edir və BMT-nin münaqişələrin qarşısını almaqda zəif nəticələr verdiyini hesab edir.
“Sülh Şurası” ABŞ-nin liderlik rolunu bərpa etmək üçün nəzərdə tutulur və beynəlxalq sistemdə güc bölgüsünün dəyişdiyini göstərir. Trampın siyasəti çoxqütblü dünya reallığı ilə rəqabət aparmaq məqsədi daşıyır. Platformanın elan edilməsi Avropa İttifaqında narahatlıq yaradıb. Avropa rəsmiləri belə təşəbbüslərin mövcud beynəlxalq qurumları zəiflədə biləcəyini bildirir.
ABŞ daxilində də ideyanın mahiyyəti barədə fikir ayrılıqları mövcuddur. Demokratlar platformanı BMT-yə qarşı hücum kimi qiymətləndirirlər, respublikaçılar isə təşəbbüsü ABŞ diplomatiyasına yeni nəfəs kimi təqdim edirlər. Platformanın təşkilati strukturu hələ tam açıqlanmayıb, lakin mətbuata sızan məlumatlara əsasən burada keçmiş diplomatlar mühüm rol oynayacaq.
Trampın tərəfdarları platformanın daha çevik qərarlar verə biləcəyini düşünür, tənqidçilər isə belə bir qurumun legitimlik qazanmaqda çətinlik çəkəcəyini deyirlər. “Sülh Şurası” ideyası ABŞ-nin xarici siyasətində unilateralizm tendensiyasını gücləndirir və beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminə təsir göstərə bilər. Bəzi ekspertlər təşəbbüsü geosiyasi rəqabətin yeni mərhələsi kimi qiymətləndirirlər.
Platformanın Yaxın Şərq münaqişələrində aktiv rol alacağı gözlənilir. Tramp administrasiyası İsrail–Fələstin problemini hələ də prioritet hesab edir. Yeni təşəbbüs İranla gərginliyin idarə edilməsində alternativ mexanizm kimi təqdim olunur. Çinin reaksiyası ehtiyatlı olub, Pekin bu addımı ABŞ-ın yenidən qlobal dominasiya yaratmaq cəhdi kimi görür. Rusiya isə bu layihəni öz regional siyasi təsiri üçün təhdid hesab edir və BMT-nin zəiflədilməsinin təhlükəli nəticələr verəcəyini bildirir.
Trampın təşəbbüsü qlobal diplomatiyanın gələcəyi ilə bağlı mübahisələr yaradıb. Ekspertlər bu layihənin uzunömürlü olub-olmayacağına şübhə ilə yanaşır, çünki təşəbbüsün institusional dayaqları hələ formalaşmayıb. “Sülh Şurası” BMT-dən kənar sülh mexanizmlərinin artmasına yol aça bilər ki, bu da qlobal idarəetmədə paralellik və rəqabət yarada bilər.
Belə yanaşma beynəlxalq hüquqi sistemin stabilliyi ilə bağlı suallar doğurur. Tramp layihəni qlobal haqsızlıqlara reaksiyanın yeni forması kimi təsvir edir və BMT-də islahatların həyata keçirilmədiyini iddia edir. Platforma münaqişə zonalarında birbaşa diplomatik təmaslara diqqət yetirəcək və “sürətli diplomatiya” konsepsiyası ilə təqdim olunur. Tramp beynəlxalq sülh proseslərinə biznes yanaşması tətbiq etmək istəyir, bu isə effektivlik və nəticə yönümlülük prinsiplərinə əsaslanır, lakin diplomatiyanın ənənəvi mexanizmləri ilə ziddiyyət yarada bilər.
Bir çox ölkə təşəbbüsün ABŞ-nin geosiyasi maraqlarına xidmət edəcəyini düşünür və bu, legitimlik problemlərini daha da dərinləşdirə bilər. BMT daxilində də təşəbbüs narahatlıqla qarşılanıb, bəzi diplomatlar belə addımların qlobal həmrəylik prinsipinə zərər verəcəyini bildirir. Platformanın maliyyələşmə mənbələri dəqiq açıqlanmayıb, bu isə şəffaflıq problemlərini gündəmə gətirir. Trampın tərəfdarları maliyyələşmənin dövlət və özəl sektor sintezinə əsaslanacağını deyirlər ki, bu model beynəlxalq diplomatiyada nadir hallarda tətbiq edilib və effektivlik sual altındadır.
Təşəbbüsün informasiya siyasəti də diqqət çəkir, Tramp layihəni sosial media üzərindən daha çox tanıdır. Bu, diplomatiyanın yeni kommunikasiya modelinə keçidi göstərir. “Sülh Şurası” ABŞ-nin müttəfiqləri arasında fikir ayrılığı yarada bilər, çünki bir çox müttəfiq BMT-nin əvəzedilməz olduğunu düşünür. İdeyanın NATO ilə koordinasiyası da hələ qeyri-müəyyəndir. NATO rəsmiləri beynəlxalq sabitlik üçün çoxşaxəli mexanizmləri vacib hesab edir.
Tramp bu yanaşmanı bürokratik maneələrə alternativ adlandırır və qlobal böhranların daha tez həll edilməsinin mümkünlüyünü vurğulayır. Təşəbbüsün ilk sınağı Ukrayna müharibəsi ola bilər. ABŞ bu platforma ilə münaqişənin idarə olunmasında yeni rol oynaya bilər, lakin bunun praktiki mexanizmləri aydın deyil. Ekspertlər təşəbbüsün Rusiya ilə danışıqlara təsirini də izləyir. Platforma vasitəçilik sahəsində yeni oyunçu funksiyası daşıya bilər ki, bu da Qərb və Şərq diplomatiyası arasında yeni balans formalaşdıra bilər.
Tramp layihəni qlobal sabitlik üçün “yeni yol xəritəsi” adlandırır və onun bəyanatları daha iddialı xarakter daşıyır. Tramp bu təşəbbüslə siyasi imicini möhkəmləndirmək niyyətindədir, çünki xarici siyasət onun seçki strategiyasında mühüm rola malikdir. Platforma ABŞ-ın yumşaq gücünü artırmaq üçün yeni alət kimi təqdim olunur, lakin yumşaq gücün legitimlik olmadan effektivliyi aşağıdır. Bu səbəbdən təşəbbüsün beynəlxalq qəbul səviyyəsi önəm daşıyır.
Bir çox ölkə layihəyə ehtiyatla yanaşır, çünki təşəbbüs qlobal qütbləşməni artıra bilər. BMT ilə paralel strukturların yaradılması sistemli xaos yarada bilər. “Sülh Şurası” hələ başlanğıc mərhələsindədir və nə qədər davamlı olacağı bilinmir. Platformanın uğuru tərəfdaş ölkələrin sayından asılı olacaq, lakin bu ölkələrin motivasiyaları müxtəlifdir. ABŞ-ın maraqları bütün tərəflər üçün eyni dərəcədə qəbuledilən deyil, buna görə təşəbbüs diplomatik balans tələb edir.
Tramp qlobal liderlik iddiasını açıq şəkildə ortaya qoyur, bu iddia yeni geosiyasi xəritə formalaşdıra bilər. Təşəbbüs beynəlxalq münasibətlərdə yeni presedent yarada bilər və bu presedent sülh proseslərinin gələcəyinə təsir edəcək. “Sülh Şurası” həm ümid, həm də risk daşıyan layihə kimi qiymətləndirilir. Gələcək aylar təşəbbüsün real gücünü və təsirini müəyyən edəcək.
Əli Hüseynov
