Bakı 
Ermənistanda yeni hökumətin formalaşdırılması təkcə bu ölkənin daxili siyasi həyatında baş verən növbəti hakimiyyət dəyişikliyi kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu proses Cənubi Qafqazın gələcək geosiyasi nizamına, regional təhlükəsizlik mühitinə, iqtisadi əməkdaşlıq perspektivlərinə və Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin inkişaf istiqamətinə birbaşa təsir göstərə biləcək hadisədir.
Son altı ildə Ermənistanın daxili və xarici siyasətində baş verən dəyişikliklər göstərir ki, ölkə artıq əvvəlki siyasi modelini davam etdirmək imkanında deyil. 2020-ci il Vətən müharibəsi, 2023-cü ildə Azərbaycanın öz suverenliyini tam bərpa etməsi və Qarabağ məsələsinin beynəlxalq gündəmdən faktiki olaraq çıxması Ermənistanı tamamilə yeni siyasi reallıqla üz-üzə qoyub.
Yeni hökumət fəaliyyətə başlayarkən əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq artıq həll edilməmiş ərazi münaqişəsi deyil, müharibədən sonrakı dövrün idarə olunması ilə məşğul olmalıdır. Bu isə Ermənistan siyasətində tamamilə yeni yanaşmalar tələb edir. Əgər uzun illər Ermənistanın xarici siyasətinin əsasını Qarabağ məsələsi təşkil edirdisə, hazırda hökumətin gündəliyində iqtisadi inkişaf, regional kommunikasiyalar, xarici investisiyalar, təhlükəsizlik sisteminin yenidən qurulması və beynəlxalq münasibətlərdə yeni balansın yaradılması dayanır.
Nikol Paşinyanın rəhbərlik etdiyi siyasi komandanın yenidən hökumət qurması ilk baxışdan siyasi kursun davamı kimi görünsə də, əslində bu hökumətin fəaliyyət göstərəcəyi şərait əvvəlki dövrlərlə müqayisədə tamamilə fərqlidir. Ermənistan cəmiyyəti uzun illər davam edən qarşıdurma siyasətindən sonra ilk dəfə olaraq inkişaf modelini yenidən müəyyənləşdirməli olacaq. Bu proses isə həm ölkə daxilində, həm də xarici siyasətdə ciddi qərarların qəbul edilməsini tələb edir.
Yeni hökumətin qarşısında duran ən mühüm vəzifələrdən biri daxili siyasi sabitliyi qorumaqdır. Müharibədən sonrakı dövrdə Ermənistan cəmiyyətində siyasi parçalanma daha da dərinləşib. Hakimiyyətlə müxalifət arasında kompromis imkanları olduqca məhduddur. Müxalifətin mühüm hissəsini təşkil edən revanşist qüvvələr hələ də Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü qəbul etmək istəmir və Paşinyan hökumətini güzəşt siyasəti aparmaqda ittiham edir. Bu isə hökumətin atacağı hər bir addımı daxildə ciddi siyasi müzakirə mövzusuna çevirir.
Digər tərəfdən, Ermənistan iqtisadiyyatının qarşısında duran problemlər də kifayət qədər mürəkkəbdir. Son illərdə qeydə alınan iqtisadi artım əsasən regional geosiyasi proseslər nəticəsində yaranmış müvəqqəti imkanlarla əlaqələndirilir. Rusiyadan köç edən şirkətlər, maliyyə axını və xidmət sektorunda müşahidə olunan canlanma iqtisadi göstəriciləri yaxşılaşdırsa da, bu model davamlı inkişaf üçün kifayət etmir. Ermənistan uzunmüddətli iqtisadi sabitlik əldə etmək istəyirsə, regional layihələrə qoşulmalı, xarici investisiyalar üçün əlverişli mühit yaratmalı və qonşularla iqtisadi əməkdaşlığı genişləndirməlidir.
Məhz bu məqamda Azərbaycan amili ön plana çıxır. Hazırda Ermənistanın iqtisadi inkişaf perspektivləri müəyyən mənada Azərbaycanla münasibətlərin normallaşmasından asılı vəziyyətə düşüb. Çünki regionda bütün iri nəqliyyat və logistika layihələrinin əsas iştirakçıları Azərbaycan və Türkiyədir. Ermənistan bu layihələrdən kənarda qalmaqla həm iqtisadi imkanlarını məhdudlaşdırır, həm də regional proseslərdə rolunu zəiflədir.
Yeni hökumətin xarici siyasəti də əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha mürəkkəb olacaq. Ermənistan uzun illər təhlükəsizlik siyasətini əsasən Rusiya üzərində qurmuşdu. Lakin son illərdə Moskva ilə münasibətlərdə ciddi gərginlik yaranıb. Xüsusilə Qarabağ hadisələrindən sonra Ermənistan cəmiyyətində Rusiyanın təhlükəsizlik zəmanətlərinə inam əhəmiyyətli dərəcədə azalıb. Bunun nəticəsində rəsmi İrəvan Avropa İttifaqı, ABŞ və Fransa ilə münasibətləri daha da inkişaf etdirməyə başlayıb. Bununla yanaşı, Hindistanla hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsi də Ermənistanın təhlükəsizlik siyasətində yeni istiqamətlərdən biri kimi qiymətləndirilir.
Lakin Ermənistan üçün ən böyük çətinlik bu müxtəlif istiqamətlər arasında tarazlığı qorumaqdır. Bir tərəfdən Qərblə yaxınlaşmaq istəyən İrəvan digər tərəfdən Rusiya ilə münasibətləri tamamilə pozmaq niyyətində deyil. Çünki ölkənin enerji sistemi, iqtisadi əlaqələri və miqrasiya axınları hələ də böyük ölçüdə Rusiya ilə bağlıdır. Buna görə də yeni hökumətin əsas xarici siyasət strategiyası müxtəlif güc mərkəzləri arasında balans yaratmaqdan ibarət olacaq.
Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri baxımından isə yeni hökumətin fəaliyyəti xüsusi diqqətlə izləniləcək. Müharibədən sonra regionda yaranmış yeni reallıq artıq dəyişməz xarakter alıb. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa edib, Qarabağ məsələsi isə faktiki olaraq beynəlxalq gündəmdən çıxıb. Bu vəziyyətdə Ermənistanın qarşısında duran əsas vəzifə yaranmış reallığı hüquqi və siyasi baxımdan tam qəbul etməkdir.
Məhz buna görə də sülh sazişinin imzalanması yeni hökumətin əsas sınağı hesab olunur. Son illərdə aparılan danışıqlar nəticəsində tərəflər bir sıra məsələlər üzrə yaxın mövqe nümayiş etdirsələr də, hələ də həllini gözləyən mühüm hüquqi və siyasi problemlər mövcuddur. Onların başında isə Ermənistan Konstitusiyası dayanır. Azərbaycan hesab edir ki, Ermənistanın əsas qanununda Azərbaycana qarşı ərazi iddialarına hüquqi əsas yaradan müddəalar dəyişdirilmədən yekun sülh sazişinin imzalanması gələcək üçün risklər yarada bilər. Bu səbəbdən konstitusiya islahatı iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşmasının əsas şərtlərindən biri kimi qiymətləndirilir.
Lakin bu proses Ermənistan daxilində kifayət qədər mürəkkəb siyasi müzakirələrə səbəb olacaq. Referendum keçirilməsi, müxalifətin etirazları, millətçi təşkilatların təzyiqləri və cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin fərqli mövqeləri hökumətin qərar qəbul etməsini çətinləşdirə bilər. Bununla belə, Ermənistan uzunmüddətli sülh və regional inteqrasiya yolunu seçmək istəyirsə, gec-tez bu hüquqi dəyişiklikləri həyata keçirməli olacaq.
Kommunikasiyaların açılması məsələsi də yeni hökumətin qarşısında duran əsas mövzulardan biridir. Müharibədən sonra regionda bütün tərəflər nəqliyyat əlaqələrinin bərpasının iqtisadi baxımdan böyük üstünlüklər yaradacağını qəbul edir. Azərbaycan Naxçıvanla maneəsiz nəqliyyat əlaqəsinin təmin olunmasını prioritet hesab edir. Ermənistan isə bütün kommunikasiyaların öz suverenliyi çərçivəsində fəaliyyət göstərməsini istəyir. Əslində tərəflər arasında əsas fikir ayrılığı yolların açılması deyil, onların hüquqi və inzibati idarə olunması mexanizmidir. Əgər bu istiqamətdə qarşılıqlı məqbul razılıq əldə olunarsa, regionun iqtisadi xəritəsi əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər.
Belə bir ssenari Ermənistan üçün də yeni imkanlar yarada bilər. Türkiyə ilə sərhədlərin açılması, Azərbaycan üzərindən regional nəqliyyat layihələrinə qoşulmaq, Avropa ilə Asiyanı birləşdirən Orta Dəhlizdə iştirak etmək Ermənistan iqtisadiyyatına ciddi əlavə gəlirlər qazandıra bilər. Bu baxımdan yeni hökumətin qarşısında seçim dayanır: ya uzun illər davam edən təcrid siyasətini davam etdirmək, ya da regional əməkdaşlıq modelinə qoşulmaq.
Beynəlxalq güclərin regiona münasibəti də yeni hökumətin fəaliyyətinə təsir göstərəcək. Avropa İttifaqı və ABŞ Cənubi Qafqazda sabitliyin təmin edilməsini enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat marşrutlarının şaxələndirilməsi və Rusiyanın təsir imkanlarının məhdudlaşdırılması baxımından strateji əhəmiyyətli hesab edir. Bu səbəbdən Qərb Ermənistan-Azərbaycan sülh prosesinin davam etməsində maraqlıdır. Rusiya isə bölgədə təsir imkanlarını qorumağa çalışır və Ermənistanın tam şəkildə Qərbə inteqrasiyasını öz maraqlarına uyğun hesab etmir. İran da regionda sərhədlərin dəyişməz qalmasını və yeni geosiyasi balansın öz təhlükəsizlik maraqlarına zidd olmamasını əsas prioritet kimi qiymətləndirir. Belə mürəkkəb beynəlxalq şəraitdə Ermənistan hökuməti bütün tərəflərlə münasibətlərini eyni vaxtda idarə etməyə çalışacaq.
Azərbaycan üçün yeni hökumətin formalaşması ilk növbədə sülh prosesinin gələcəyi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Rəsmi Bakı dəfələrlə bəyan edib ki, regionda uzunmüddətli sabitliyin təmin olunmasının yeganə yolu beynəlxalq hüquqa əsaslanan sülh müqaviləsinin imzalanması, qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınması və gələcəkdə yeni münaqişələrə səbəb ola biləcək hüquqi boşluqların aradan qaldırılmasıdır. Bu baxımdan Ermənistan hökumətinin atacağı addımlar təkcə iki ölkə arasında münasibətlərin deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqazın gələcək inkişaf istiqamətini müəyyən edəcək.
Hazırkı mərhələdə hadisələrin inkişafı üçün bir neçə ssenari mümkündür. Ən müsbət ssenari ondan ibarətdir ki, Ermənistan daxili siyasi müqavimətə baxmayaraq konstitusiya islahatlarını həyata keçirir, sülh sazişi imzalanır, kommunikasiyalar açılır və region iqtisadi inteqrasiya mərhələsinə daxil olur. Daha ehtiyatlı ssenaridə danışıqlar davam edir, lakin hüquqi və siyasi məsələlər səbəbindən yekun razılaşmalar gecikir. Ən mənfi ssenaridə isə revanşist qüvvələrin təsiri artır, daxili siyasi böhran dərinləşir və sülh prosesi yenidən dalana dirənir.
Bütün bunları nəzərə alaraq demək olar ki, Ermənistanda yeni hökumətin formalaşması regionun gələcəyini müəyyən edəcək ən mühüm siyasi hadisələrdən biridir. Bununla belə, hökumətin uğuru seçkilərdə əldə olunan nəticələrdən deyil, qəbul edəcəyi strateji qərarlardan asılı olacaq. Əgər İrəvan yaranmış yeni geosiyasi reallığı tam qəbul edərək regional əməkdaşlıq yolunu seçərsə, Cənubi Qafqaz uzun illər davam edən münaqişələr dövrünü geridə qoyaraq iqtisadi inteqrasiya və sabitlik mərhələsinə qədəm qoya bilər. Əks halda, sülh prosesinin uzanması və qarşılıqlı etimadın tam formalaşmaması regionun inkişaf perspektivlərini bir müddət də məhdudlaşdıracaq.
Əli Hüseynov
