Bakı 
Los-Ancelesdə yük maşınının etirazçıların üzərinə sürülməsi hadisəsi ABŞ-də siyasi radikallaşmanın artdığına dair yeni siqnal hesab olunur. Bu insident İrandakı etirazları dəstəkləyən aksiyada baş verdiyi üçün məsələyə beynəlxalq siyasi kontekst də əlavə olunur.
ABŞ ərazisində baş verən belə hadisələr artıq təkcə daxili sosial gərginliklə yox, həm də Yaxın Şərq mənşəli ziddiyyətlərlə qidalanır. Hadisə göstərir ki, müxtəlif diaspor və siyasi qruplar arasındakı qarşıdurma fiziki zorakılığa daha tez transformasiya olunur.
Polis insidenti araşdırsa da, cəmiyyətin reaksiyaları müxtəlif istiqamətlərdə parçalanmış görünür. Bəzi amerikalılar bunu təsadüfi zorakılıq aktı sayır. Digərləri isə bunu ideoloji motivli hücum kimi dəyərləndirir. İctimai debat daha çox radikallaşmanın səbəblərini anlamağa yönəlib. Bundan əlavə, hadisə demokratiyanın dinc toplaşma hüququna yenidən təhdidin artdığını göstərir.
ABŞ-də sosial qütbləşmə çoxaldıqca siyasi motivlərlə törədilən zorakılıq hadisələrinin sayı da artır. Bu insident həmin trendin yeni nümunəsi kimi diqqət çəkir. Eyni zamanda, İranla bağlı aksiyaların hədəfə alınması Yaxın Şərq mövzularının ABŞ daxilində emosional qıcıq yaratdığını göstərir. Hadisə göstərir ki, amerikalıların bir qismi Yaxın Şərq siyasi proseslərinə qarşı aqressiv reaksiyalar verir.
Bu isə ABŞ-nin çoxmədəniyyətli cəmiyyət modelində yeni zədələnmələrin yarandığını göstərir. Belə insidentlər həm də müxtəlif etnik qrupların özünü daha az təhlükəsiz hiss etməsinə səbəb olur. ABŞ ictimai rəyində radikallaşma faktoru yeni mərhələyə qədəm qoyur.
Federal qurumların hesabatlarında son illər radikal sağçı və radikal solçu qrupların aktivliyinin yüksəldiyi qeyd olunur. Bu hadisə göstərir ki, həmin tendensiya davam edir. İrandakı etirazları dəstəkləyən aksiyaya edilən hücum müəyyən ideoloji motivlərin varlığından xəbər verir. ABŞ-da Yaxın Şərq mövzuları artıq yalnız diasporlar üçün deyil, geniş siyasi kütlələr üçün də emosional məsələdir. İnsanların beynəlxalq siyasi hadisələr qarşısında daha güclü emosional reaksiyalar göstərməsi radikallaşmanı stimullaşdırır.
Bu insident də həmin emosional reaksiyanın kəskin forması hesab edilə bilər. Polis araşdırmasının nəticələri hələlik tam açıqlanmasa da, ictimai müzakirələr hadisəni radikal mühitin güclənməsi ilə əlaqələndirir. Bu baxımdan, etnik və dini motivli zorakılıq təhlükəsi də artmış görünür. Siyasi ekspertlər bildirirlər ki, ABŞ cəmiyyəti informasiya müharibəsinin təsiri altında daha kəskin qruplaşır.
Yaxın Şərqdəki proseslər ABŞ daxilində ideoloji parçalanmanı daha da dərinləşdirir. Hadisə həm də göstərir ki, bəzi qruplar diaspor aksiyalarını hədəfə almaqda siyasi simvolizm axtarır. Bu da radikal təfəkkürün genişlənməsinə şərait yaradır. ABŞ-də nifrət cinayətləri statistikası da bu tendensiyanı təsdiqləyir. Hücumun baş verdiyi Los-Anceles kimi multikultural şəhərlərdə belə gərginlik faktoru güclənir. Bu isə ümumi təhlükəsizlik mühitinə də təsir göstərir. Hadisə göstərir ki, ekstremist zorakılıq artıq daha lokal hadisələrdən çıxaraq beynəlxalq siyasi köklərə bağlanır.
Hadisənin İrandakı etirazları dəstəkləmək üçün keçirilən aksiyada baş verməsi ABŞ cəmiyyətində Yaxın Şərq məsələlərinə münasibətin nə qədər həssas olduğunu üzə çıxarır. İran diasporu ABŞ-də uzun illərdir siyasi aktiv mövqeyə malikdir. Onların aksiyaları adətən azadlıq, insan hüquqları və demokratiya kimi dəyərlər ətrafında təşkil olunur. Lakin son illərdə bu aksiyalar ətrafında yaranan qarşıdurmalar daha da sərtləşib. ABŞ-də müxtəlif qruplar Yaxın Şərq məsələlərini öz siyasi ideoloji çərçivələrinə uyğun şərh edirlər. Bu, həm də müxtəlif informasiya mənbələrinin təsiri ilə bağlıdır.
Sosial şəbəkələrdə yayılan yanlış məlumatlar və təbliğat materialları cəmiyyətdə daha çox aqressiya yaradır. Yük maşını insidenti də həmin aqressiyanın fiziki təzahürüdür. ABŞ-də radikallaşmanın artması həm siyasi, həm mədəni, həm də psixoloji səbəblərlə bağlıdır. Yaxın Şərq mənşəli hadisələr amerikalılar üçün uzaq bir regional məsələ kimi deyil, daxili konfliktlərin qığılcımı kimi çıxış edir. Hadisə göstərir ki, insanlar artıq beynəlxalq prosesləri öz daxili ideoloji mövqelərinə təhdid kimi qəbul edirlər.
Bu isə siyasi davranışı daha emosional edir. ABŞ cəmiyyəti üçün bu, yeni bir təhlükə modelidir. Həm də müxtəlif ideoloji qruplar arasındakı mübarizə aksiyalar zamanı daha tez fiziki zorakı müstəviyə keçir. Bu tendensiya ABŞ-nin uzunmüddətli demokratik stabililiyinə təsir göstərə bilər. Hadisə həm də cəmiyyətdə qorxu hissini artırır. Bu qorxu daha çox etnik və siyasi qarşıdurmanı dərinləşdirir.
Bu insidentlə bağlı ən mühüm məqamlardan biri ABŞ-də siyasi reaksiyaların strukturudur. Respublikaçı və Demokrat seçicilərin Yaxın Şərq mövzularına münasibəti ciddi şəkildə fərqlənir. Respublikaçılar İranla bağlı məsələlərdə daha sərt mövqedədirlər. Demokratlar isə insan hüquqları vurğusu ilə daha yumşaq yanaşma sərgiləyirlər. Bu fərq etiraz aksiyalarına da təsir edir. Yük maşını insidenti sosial medianın hər iki tərəfində mübahisələrə səbəb oldu. Bəzi Respublikaçı tərəfdarlar hadisəni “provokasiya ola bilər” arqumenti ilə izah etməyə çalışdılar. Demokrat tərəf isə bunu açıq şəkildə radikallaşmanın nəticəsi kimi dəyərləndirdi.
Bu qarşıdurma ABŞ siyasətində informasiya qütbləşməsinin dərin olduğunu göstərir. Eyni zamanda, hadisə cəmiyyətin təhlükəsizlik məsələlərinə yanaşmasında da dəyişiklik yaradır. Bir çox insanlar aksiyalarda iştirak etməyin təhlükəli olduğunu düşünməyə başlayırlar. Bu isə demokratik fəallığın azalmasına səbəb ola bilər. ABŞ-ın siyasi elitası hadisəni müxtəlif prizmalarla izah edir. Bu fərqli izahlar cəmiyyətdə həm çaşqınlıq, həm də qarşılıqlı ittihamlar yaradır. Hadisənin mahiyyəti isə radikallığın struktural təbiətini daha üzə çıxarır. Fərdi zorakılıq aktları artıq geniş siyasi debatların mərkəzinə yerləşir.
Bu isə radikallaşmanın daha institusionallaşdığına işarə edir. ABŞ-də ekstremist diskurs real hadisələrlə daha çox qidalanır və bu proses dövrü olaraq güclənir.
Los-Ancelesdəki insident ABŞ cəmiyyətinin Yaxın Şərq mənşəli etirazlara reaksiyasında yeni siyasi trendləri aşkara çıxarır. Bu trendin əsas elementi radikallaşmanın artıq diasporlararası məsələ olmaqdan çıxıb ümumi siyasi davranış modelinə çevrilməsidir. ABŞ-də insanlar beynəlxalq siyasi prosesləri öz daxili kimlik mübarizələrinin bir hissəsi kimi qəbul etməyə başlayıblar. Bu, siyasətin emosional yükünü artırır. Emosional yük isə zorakılıq riskini yüksəldir. Hadisə göstərir ki, Yaxın Şərq mövzuları ABŞ cəmiyyətində yeni qarşıdurma xətti yaradır. Bu xətt həm ideoloji, həm sosial, həm də təhlükəsizlik aspektlərini əhatə edir.
ABŞ-də siyasi sabitlik üçün bu xəttin düzgün idarə olunması vacibdir. Əks halda ekstremist zorakılıq daha geniş miqyas ala bilər. Yük maşını insidenti bu riskin artıq real olduğuna işarədir. Eyni zamanda, hadisə ABŞ-nin multikultural cəmiyyət modelinin yeni sınaqdan keçdiyini sübut edir. Bu sınaq həm müxtəlif qruplar arasında empatiyanın azalması, həm də yanlış məlumatların təsiri ilə daha da çətinləşir. ABŞ cəmiyyətində Yaxın Şərq məsələlərinə qarşı reaksiyanı formalaşdıran faktorlar geniş və mürəkkəbdir. Bu faktorlar gələcəkdə siyasətə də istiqamət verə bilər. Hadisə həm də bir daha göstərir ki, beynəlxalq böhranların təsiri lokal müstəvidə daha sərt şəkildə hiss olunur. ABŞ üçün bu tendensiyanın idarə olunması strateji prioritetdir. Əks təqdirdə cəmiyyətdə daha kəskin qütbləşmə qaçılmaz olacaq.
Əli Hüseynov
