Bakı 
May ayı Azərbaycan tarixində əlamətdar hadisələrlə zəngin dövr kimi yadda qalır. Bu hadisələr içərisində 10 may xüsusi siyasi və simvolik məna daşıyır. Bu tarix müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin memarı hesab olunan Heydər Əliyevin doğum günü kimi qeyd olunur və milli dövlətçilik tarixində mühüm mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.
1923-cü il mayın 10-da dünyaya gələn Heydər Əliyev XX əsrin ikinci yarısı və XXI əsrin əvvəllərində Azərbaycanın siyasi taleyinə mühüm təsir göstərmiş dövlət xadimidir. Onun fəaliyyəti əsasən iki mühüm mərhələdə təhlil olunur:
- Sovet dövründə idarəçilik fəaliyyəti;
- Müstəqillik dövründə dövlət quruculuğu prosesi.
Bu baxımdan 10 may yalnız doğum günü deyil, həm də siyasi məktəbin, dövlətçilik fəlsəfəsinin və strateji idarəetmə modelinin başlanğıc nöqtəsi kimi dəyərləndirilir.
Bu tarix Azərbaycan cəmiyyətində milli yaddaşın formalaşdırılması baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 10 may vasitəsilə dövlətçilik ənənələri təbliğ olunur, tarixi təcrübə yeni nəsillərə ötürülür və milli həmrəylik ideyası gücləndirilir.
XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəlləri Azərbaycan tarixində mürəkkəb, eyni zamanda taleyüklü mərhələ kimi xarakterizə olunur. Milli dövlətçiliyin bərpası, siyasi sabitliyin təmin olunması və sosial-iqtisadi inkişaf strategiyasının formalaşdırılması bilavasitə Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Onun fəaliyyəti yalnız siyasi liderlik nümunəsi deyil, həm də strateji düşüncə, idarəetmə fəlsəfəsi və milli ideologiyanın formalaşdırılması baxımından ciddi elmi təhlil predmetidir.
Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin əsas komponentlərindən biri güclü və sarsılmaz siyasi iradə idi. Siyasi elmlərdə “qətiyyətli liderlik” anlayışı böhran şəraitində operativ və prinsipial qərarların qəbulunu ifadə edir. 1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycanın üzləşdiyi siyasi və iqtisadi qeyri-sabitlik dövründə onun qəbul etdiyi qərarlar dövlətçiliyin qorunmasına xidmət etdi.
Bu siyasi iradə aşağıdakı xüsusiyyətlərlə müşayiət olunurdu:
- Böhran vəziyyətlərində məsuliyyəti üzərinə götürmək;
- Riskli, lakin strateji baxımdan zəruri qərarlar vermək;
- Milli maraqları şəxsi və qrup maraqlarından üstün tutmaq.
Böhran vəziyyətində məsuliyyəti öz üzərinə götürmək liderliyin ən mürəkkəb və ən ali mərhələlərindən hesab olunur. Siyasi nəzəriyyələr göstərir ki, məhz böhran anlarında liderin real idarəetmə qabiliyyəti, qərarvermə bacarığı və mənəvi dayanıqlılığı üzə çıxır. Bu baxımdan Heydər Əliyevin fəaliyyəti klassik siyasi liderlik nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycanda yaranmış siyasi qeyri-sabitlik şəraitində onun hakimiyyətə qayıdışı dövlət məsuliyyətinin öz üzərinə götürülməsi kimi dəyərləndirilir. Həmin dövrdə dövlət idarəçiliyində sabitliyin bərpası, daxili qarşıdurmaların qarşısının alınması və hüquqi-siyasi sistemin yenidən qurulması istiqamətində atılan addımlar yalnız siyasi qərarlar deyil, həm də yüksək dövlət məsuliyyətinin ifadəsi idi.
Böhran dövründə liderin məsuliyyəti üzərinə götürməsi cəmiyyətə ciddi psixoloji təsir göstərir. İnsanlar qeyri-müəyyənlik şəraitində qətiyyətli liderə ehtiyac duyurlar. Bu zaman ictimai panika azalır, sosial birlik güclənir və dövlətə inam artır. Heydər Əliyevin çıxışları və davranışı həmin dövrdə cəmiyyət üçün sabitlik simvoluna çevrilmişdi.
Siyasi liderliyin mühüm göstəricilərindən biri də riskli şəraitdə düzgün qərar vermək bacarığıdır. Xüsusilə böhran dövrlərində qəbul olunan qərarlar yalnız mövcud vəziyyətə deyil, dövlətin uzunmüddətli inkişaf trayektoriyasına da təsir edir.
Riskli qərarvermə yalnız cəsarət deyil, həm də rasional analiz və strateji düşüncənin nəticəsidir. Effektiv lider riskləri minimallaşdırmağa çalışır, lakin zəruri hallarda qeyri-populyar qərarlar qəbul etməkdən çəkinmir. Bu xüsusiyyət transformasiyaedici liderliyin əsas elementlərindən biri hesab olunur.
Bu baxımdan 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Həmin müqavilə qısa müddətdə müəyyən siyasi və iqtisadi risklər yaratsa da, uzunmüddətli perspektivdə Azərbaycanın iqtisadi müstəqilliyini gücləndirdi, xarici investisiyaların ölkəyə axınını təmin etdi və dövlətin beynəlxalq mövqeyini möhkəmləndirdi.
Riskli qərarların uğurlu nəticə verməsi üçün liderdə sistemli və strateji düşüncə formalaşmalıdır. Bu düşüncə geosiyasi reallıqların düzgün qiymətləndirilməsi, milli maraqların prioritetləşdirilməsi və resursların səmərəli idarə olunması kimi komponentləri əhatə edir. Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyəti bu komponentlərin uğurlu sintezi kimi qiymətləndirilir.
Siyasi liderin əsas keyfiyyətlərindən biri də milli maraqları şəxsi və qrup maraqlarından üstün tutmaq bacarığıdır. Bu prinsip yalnız etik norma deyil, həm də dövlət idarəçiliyinin fundamental fəlsəfəsidir.
Siyasi elmlərdə “milli maraq” anlayışı dövlətin suverenliyini, təhlükəsizliyini, iqtisadi rifahını və mədəni identikliyini qoruyan prioritetlər sistemi kimi izah olunur. Bu baxımdan Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyəti milli maraqlara əsaslanan strateji idarəetmə modeli kimi xarakterizə olunur.
Xüsusilə 1990-cı illərin mürəkkəb geosiyasi şəraitində qəbul olunan qərarlar qısa müddətli deyil, uzunmüddətli dövlətçilik məqsədlərinə xidmət edirdi. Bu yanaşma özünü dövlət müstəqilliyinin qorunması, balanslaşdırılmış xarici siyasət kursunun həyata keçirilməsi və iqtisadi resursların milli maraqlara uyğun istifadəsi istiqamətlərində göstərirdi.
Milli maraqların üstün tutulması cəmiyyət daxilində də mühüm nəticələr doğurur. Bu yanaşma milli birliyi gücləndirir, ictimai etimadı artırır və sabitliyi təmin edir. Liderin davranışı bu zaman cəmiyyət üçün nümunəyə çevrilir.
Heydər Əliyevin siyasi iradəsinin mühüm nəticələrindən biri də 1995-ci ildə Azərbaycan Respublikasının yeni Konstitusiyasının qəbul olunması idi. Bu sənəd dövlətin siyasi sistemini, idarəetmə mexanizmini və vətəndaş hüquqlarını hüquqi müstəvidə təsbit edərək ölkənin gələcək inkişafı üçün fundamental baza formalaşdırdı.
1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Azərbaycan ciddi institusional boşluq və siyasi qeyri-sabitliklə üzləşmişdi. Dövlət idarəetməsində koordinasiya zəifliyi, hüquqi bazanın natamamlığı və sosial-iqtisadi böhran konstitusion islahatları zəruri etmişdi. 1993-cü ildə Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ilə ölkədə sabitlik mərhələsi başlanmış və hüquqi dövlət quruculuğu üçün real zəmin formalaşmışdı.
Yeni Konstitusiyanın qəbulunda xalqın birbaşa iştirakı təmin edildi ki, bu da demokratik legitimliyin möhkəmləndirilməsinə xidmət etdi. 1995-ci il Konstitusiyası dövlət suverenliyi, hakimiyyət bölgüsü prinsipi, vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təminatı, hüquqi dövlət və demokratik idarəetmə kimi fundamental prinsipləri təsbit etdi.
Siyasi elmlər baxımından bu Konstitusiya “keçid dövrü konstitusionalizmi” modelinə uyğun qiymətləndirilir. Burada əsas məqsəd dövlətin institusional əsaslarını yaratmaq, siyasi sabitliyi təmin etmək və hüquqi sistemin davamlılığını formalaşdırmaq idi.
SSRİ-nin dağılmasından sonra Azərbaycan dərin siyasi və iqtisadi böhran mərhələsinə daxil olmuşdu. 1991–1993-cü illərdə müşahidə olunan idarəetmə zəifliyi, sosial-iqtisadi tənəzzül və daxili qarşıdurmalar dövlətçiliyin mövcudluğunu təhlükə altına salmışdı. Bu şəraitdə Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ölkənin inkişaf strategiyasını əsaslı şəkildə dəyişdirdi.
Onun iqtisadi strategiyasının əsas sütunlarından biri enerji resurslarının səmərəli idarə olunması idi. “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın dünya enerji bazarına inteqrasiyasını təmin etdi, xarici investisiyaların ölkəyə cəlb olunmasına şərait yaratdı və dövlətin iqtisadi potensialını artırdı. Enerji diplomatiyası Azərbaycanın geosiyasi mövqeyini gücləndirərək onu regional enerji təhlükəsizliyinin əsas aktorlarından birinə çevirdi.
Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən iqtisadi islahatlar aşağıdakı istiqamətləri əhatə edirdi:
- İnflyasiyanın azaldılması və maliyyə sabitliyinin təmin olunması;
- Özəlləşdirmə proqramlarının həyata keçirilməsi;
- Bazar iqtisadiyyatına keçidin institusional əsaslarının yaradılması.
1990-cı illərin sonlarına doğru bu siyasətin nəticəsi olaraq iqtisadi artım dinamikası bərpa olunmağa başladı.
1993-cü ildən sonra ölkədə güclü icra hakimiyyətinin formalaşdırılması siyasi xaosun aradan qaldırılmasına və dövlət idarəetməsinin funksionallığının bərpasına imkan verdi. Dövlət çevrilişi cəhdlərinin qarşısının alınması və hüquq-mühafizə sisteminin gücləndirilməsi sabitliyin əsas komponentlərindən biri oldu.
Heydər Əliyevin balanslaşdırılmış xarici siyasət kursu Azərbaycanı beynəlxalq münasibətlər sistemində etibarlı tərəfdaş kimi mövqeləndirdi. Çoxvektorlu diplomatiya nəticəsində beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq genişləndi, regional layihələrdə iştirak artdı və xarici investisiyalar üçün əlverişli mühit formalaşdı.
Aparılan təhlillər göstərir ki, Heydər Əliyevin siyasi zəkası, strateji idarəetmə bacarığı və dövlətçilik fəlsəfəsi Azərbaycanın iqtisadi inkişafı və siyasi sabitliyinin təmin olunmasında fundamental rol oynamışdır. Onun müəyyən etdiyi inkişaf kursu müasir Azərbaycan dövlətinin dayanıqlı inkişaf modelinin əsasını təşkil edir.
Fidan Əsgərova
Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin dosenti,
Bakıvaxtı.az.
