Bakı 
Qloballaşan münaqişələr fonunda qaçqın axınları son illərdə beynəlxalq gündəmin ən kəskin mövzularından birinə çevrilib. Yaxın Şərqdə dərinləşən siyasi böhranlar, sosial gərginliklər və silahlı toqquşmalar bölgədən Avropaya doğru yeni miqrasiya dalğasının yaranmasına təkan verir. Bu proses təkcə humanitar deyil, həm də siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik aspektlərindən ciddi nəticələr doğurur.
Regional aktorlar arasındakı qarşıdurmaların davam etməsi migrasiya axınlarının qarşısını almağı çətinləşdirir. Avropa İttifaqı isə potensial böhranı əvvəlcədən qiymətləndirmək üçün yeni mexanizmlər formalaşdırmağa çalışır. Bu dalğanın ilk təsiri sərhəd nəzarətində müşahidə olunur. Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələri yeni miqrant axınının təzyiqi altında əlavə təhlükəsizlik tədbirləri görməyə başlayıblar. Quru və dəniz sərhədlərində əsgər sayının artırılması Avropanın əsas reaksiyalarından biridir. Bu tədbirlərə baxmayaraq, qeyri-leqal keçidlərin sayı azalmır. Yeni dalğanın siyasi nəticələri daha geniş təsir gücünə malikdir. Avropa ölkələrinin daxili siyasətində sağçı populizmin yenidən yüksəlişə keçməsi ehtimal olunur. Çünki miqrasiya məsələsi elektorat üçün emosional və həssas mövzudur.
Sağçı partiyalar bu vəziyyətdən siyasi dividend qazanmağa çalışırlar. Onlar sərt sərhəd siyasətini müdafiə edir və miqrantların qəbulunun məhdudlaşdırılmasını təklif edirlər. Bu isə Avropa cəmiyyətlərində qütbləşməni dərinləşdirir. Qütbləşmə siyasi dialoqu çətinləşdirir və qərar qəbul etmə prosesində parçalanma yaradır. Miqrasiya ilə bağlı yaranan təzyiq koalisiyaların sabitliyini də zəiflədə bilər. Xüsusilə Almaniya, Fransa və İtaliya kimi böyük ölkələrdə bu məsələ hökumətlərin uzunömürlülüyünə təsir edə bilər. Yeni dalğanın beynəlxalq siyasətdə yaratdığı başqa bir nəticə humanitar yükün ədalətli bölgüsü məsələsidir. Avropa İttifaqında bu istiqamətdə fikir ayrılığı dərinləşir. Şərqi Avropa ölkələri daha çox məsuliyyətin üzərlərinə düşməsini istəmirlər.
Qərbi Avropa ölkələri isə həmrəylik prinsipinin vacibliyini vurğulayırlar. Bu fikir ayrılığı ittifaq daxilində parçalanma riskini artırır. Miqrasiya dalğası Avropanın xarici siyasətində də aktivliyi artırır. Brüssel Yaxın Şərqdə sabitlik yaratmaq üçün daha çox diplomatik və maliyyə resursu ayırmağa çalışır. Lakin regiondakı mürəkkəb münaqişə xəritəsi bu səyləri nəticəsiz buraxa bilər. Miqrant dalğasının iqtisadi nəticələri də nəzərə alınmalıdır. Miqrantlar müəyyən sahələrdə işçi çatışmazlığını aradan qaldıra bilər. Lakin eyni zamanda sosial xidmətlərə yük də artır. Bu yük dövlət büdcələrinə əlavə təzyiq yaradır. Sosial təminat sistemləri daha çox insanı əhatə etməyə məcbur olur. Bu, ictimai narazılığın yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Narazılıqlar siyasi radikallaşmanı gücləndirə bilər. Avropanın miqrasiya siyasətində yenilənməyə ehtiyac yaranır. Yeni mexanizmlər həm təhlükəsizliyi, həm də humanitar öhdəlikləri balanslaşdırmalıdır. Miqrasiya idarəçiliyində Türkiyə və Aralıq dənizi ölkələri ilə əməkdaşlıq xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Çünki tranzit ölkələrdəki vəziyyət dalğanın miqyasında mühüm rol oynayır.
Yaxın Şərqdəki münaqişələrin uzunmüddətli həlli olmadan Avropaya istiqamətlənən axının dayanacağı gözlənilmir. Bölgədə yeni gərginlik ocaqlarının yaranması dalğanın daha da sürətlənməsinə səbəb ola bilər. Avropa liderləri bu riski ciddi qəbul edirlər. Ona görə də böhran idarəçiliyində daha çevik və koordinasiyalı yanaşmalar axtarılır. Humanitar böhran Avropanın beynəlxalq imicinə də təsir göstərir. İttifaqın insan hüquqlarına sadiqliyi sual altına düşə bilər. Xüsusən sərt sərhəd tətbiqləri tənqid mövzusu olur. Qaçqınların təhlükəsizliyə çıxış imkanlarının məhdudlaşdırılması beynəlxalq təşkilatların da narazılığına səbəb olur. Bu isə Avropa ilə beynəlxalq qurumlar arasında gərginlik yarada bilər. Yeni miqrasiya dalğası həm də təhlükəsizlik riskləri yaradır.
Böyük axın içərisində radikal qrupların üzvlərinin Avropaya daxil olması mümkündür. Bu risk anti-terror siyasətində daha sərt addımlara gətirib çıxara bilər. Lakin təhlükəsizlik tədbirlərinin sərtləşdirilməsi miqrantlara qarşı ayrı-seçkilik riskini də artırır. Bu isə sosial inteqasiyanı çətinləşdirir. Uğursuz inteqrasiya gənclər arasında narazılıq yarada bilər. Narazılıq gələcəkdə yeni sosial gərginlik ocaqları formalaşdıra bilər. Nəticədə, yeni miqrasiya dalğası Avropanın həm daxili, həm xarici siyasətində dərin iz buraxacaq. Bu dalğanı idarə etmək üçün həm regional münaqişələrin həllinə töhfə verən siyasətlər, həm də Avropa daxilində həmrəylik mexanizmləri gücləndirilməlidir.
Əli Hüseynov
