Bakı 
Bakı Hərbi Məhkəməsinin Ruben Vardanyan barəsində çıxardığı 20 illik azadlıqdan məhrumetmə hökmü təkcə bir şəxsin cinayət məsuliyyəti məsələsi deyil, regionda uzun illər formalaşmış siyasi, maliyyə və informasiya şəbəkələrinin də hüquqi müstəviyə daşınması kimi qiymətləndirilə bilər. Bu qərar həm Azərbaycanın suverenlik iddiasının praktik təsdiqi, həm də Qarabağ münaqişəsindən sonrakı mərhələdə yeni qaydaların tətbiqinin göstəricisidir.
Vardanyan uzun illər postsovet məkanında iri maliyyə fiquru kimi tanınıb və beynəlxalq əlaqələr şəbəkəsinə malik olub. Onun Qarabağa gəlişi ilk gündən sırf humanitar motivlərlə izah edilmədi. Bu addım həm siyasi, həm də reputasiya xarakterli gediş kimi görünürdü. Xüsusilə Ukrayna müharibəsindən sonra Rusiyaya yaxın oliqarx dairələrinə qarşı tətbiq edilən sanksiyalar fonunda onun özünü yeni siyasi platformada təqdim etməsi diqqət çəkirdi. Qarabağda formalaşdırılan “xilaskar” obrazı həm yerli separatçı dairələr, həm də xaricdəki müəyyən lobbi qrupları üçün uyğun informasiya çərçivəsi yaradırdı.
Erməni diasporunun və bəzi xarici siyasi fiqurların Vardanyanı ön plana çıxarması da təsadüfi deyil. Diaspor kampaniyalarında o, digər mühakimə olunan şəxslərin fonunda xüsusi vurğulanırdı. Bunun əsas səbəbi onun maliyyə imkanları və qərb paytaxtlarında formalaşdırdığı münasibətlər idi. Beynəlxalq lobbiçilik praktikasında maliyyə resursu və əlaqələr çox vaxt hüquqi arqumentlərdən daha çox səs gətirir. Lakin Bakı prosesi göstərdi ki, siyasi nüfuz və şəxsi kapital hər zaman hüquqi məsuliyyətdən yayınmaq üçün kifayət etmir.
Məhkəmə qərarının başqa bir ölçüsü Ermənistanın daxili siyasəti ilə bağlıdır. Vardanyanın Qarabağdan İrəvana potensial siyasi transferi ehtimalı uzun müddət müzakirə edilirdi. O, həm maliyyə dayağı, həm də “artsax müdafiəçisi” imici ilə müəyyən dairələr üçün alternativ fiqur ola bilərdi. Bu ssenarinin reallaşmaması regiondakı siyasi balanslara da təsir göstərdi. Onun Laçın postunda saxlanılması və sonradan məhkəmə qarşısına çıxarılması Bakının prosesləri operativ nəzarətdə saxladığını nümayiş etdirdi.
Ekstradisiya ilə bağlı müzakirələr isə daha çox siyasi ritorika səviyyəsində qalır. Azərbaycan qanunvericiliyi çərçivəsində məhkum olunmuş şəxsin başqa ölkəyə verilməsi hüquqi öhdəlik deyil. Bunun əvəzində müxtəlif adların qarşılıqlı dəyişdirilməsi ideyası səslənsə də, belə bir sövdələşmə həm hüquqi, həm də siyasi baxımdan son dərəcə mürəkkəb görünür. Bu tip dəyişmə mexanizmləri adətən müharibə vəziyyətində və ya xüsusi beynəlxalq sazişlər əsasında baş tutur. Hazırkı reallıqda isə proses daha çox prinsipial mövqe nümayişinə bənzəyir.
Diaspor nümayəndələrinin emosional reaksiyaları da məsələnin yalnız hüquqi çərçivədə qalmadığını göstərir. Qarabağdakı keçmiş separatçı rəhbərliyin məsuliyyətə cəlb olunması uzun illər formalaşdırılmış narrativə zərbə vurur. Çünki həmin narrativdə bu şəxslər “müdafiəçi” kimi təqdim edilirdi. Məhkəmə hökmü isə bu təqdimatı dəyişdirərək onları konkret cinayət maddələri üzrə təqsirləndirilən fiqurlar kimi rəsmiləşdirir.
Nəticə etibarilə, Vardanyan işi üç müstəvidə oxunmalıdır. Birincisi, bu, Azərbaycanın öz suveren ərazisində hüquqi nəzarəti bərpa etməsinin davamıdır. İkincisi, regionda maliyyə və siyasi təsir mexanizmlərinin hər zaman toxunulmaz olmadığını göstərən presedentdir. Üçüncüsü isə Ermənistan daxilində və diaspor mühitində yeni siyasi reallıqların formalaşmasına təkan verən hadisədir. Bu qərar bir epizod deyil, postmünaqişə mərhələsinin yeni mərhələsinin simvoludur.
Ruslan Zəngəzur
