Bakı 
Azərbaycanın müasir siyasi tarixində elə hadisələr var ki, onların təsiri yalnız baş verdiyi dövrlə məhdudlaşmır, onilliklər boyu ölkənin inkişaf trayektoriyasını müəyyən edir. 1993-cü ilin iyununda Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı məhz belə hadisələrdən biridir. Bu proses təkcə hakimiyyət dəyişikliyi deyil, dövlət idarəçiliyinin yenidən qurulması, siyasi sabitliyin təmin olunması və müstəqil Azərbaycanın gələcək inkişaf modelinin formalaşdırılması baxımından dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir.
Müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş Azərbaycan XX əsrin sonlarında ən mürəkkəb dövrlərindən birini yaşayırdı. Sovet İttifaqının süqutundan sonra yaranan siyasi boşluq, dövlət institutlarının zəifliyi, iqtisadi böhran, Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü və daxili siyasi qarşıdurmalar ölkəni ciddi təhlükələrlə üz-üzə qoymuşdu. Məhz bu mürəkkəb şəraitdə cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrində ölkəni böhrandan çıxara biləcək güclü siyasi liderə ehtiyac olduğu barədə fikirlər daha da güclənirdi.
1992–1993-cü illər Azərbaycanın dövlətçilik tarixində ən gərgin mərhələlərdən biri hesab olunur. Hakimiyyət daxilində koordinasiyanın zəifləməsi, müxtəlif silahlı dəstələrin fəaliyyət göstərməsi, bölgələrdə mərkəzi hakimiyyətə tabeçilik problemlərinin yaranması və cəbhədə ardıcıl uğursuzluqlar ölkədə siyasi böhranı daha da dərinləşdirirdi. Bu vəziyyət dövlət institutlarının fəaliyyət qabiliyyətini ciddi şəkildə zəiflətmiş, vətəndaş qarşıdurması təhlükəsini artırmışdı.
1993-cü ilin iyun hadisələri həmin böhranın kulminasiya nöqtəsi oldu. Gəncədə baş verən silahlı qarşıdurma ölkədə vəziyyətin nə qədər kritik həddə çatdığını nümayiş etdirdi. Mərkəzi hakimiyyətin böhranı idarə etmək imkanlarının məhdudlaşdığı bir vaxtda siyasi dairələr və cəmiyyətin əhəmiyyətli hissəsi Naxçıvan Ali Məclisinin Sədri Heydər Əliyevin Bakıya dəvət olunmasını çıxış yolu kimi qiymətləndirdi.
Heydər Əliyev 1993-cü il iyunun 9-da Bakıya gəldi. Qısa müddət sonra Milli Məclisin Sədri seçildi, həmin ilin oktyabrında isə ümumxalq səsverməsi nəticəsində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti oldu. Bu proses Azərbaycanın siyasi tarixində "hakimiyyətə qayıdış" kimi xarakterizə edilir və sonrakı dövlət quruculuğu mərhələsinin başlanğıcı hesab olunur.
Siyasi analitiklərin əksəriyyəti həmin dövrdə əsas prioritetin dövlətçiliyin qorunması olduğunu qeyd edirlər. Yeni rəhbərlik ilk növbədə ölkədə idarəetmə sisteminin bərpası, mərkəzi hakimiyyətin möhkəmləndirilməsi və hüquqi institutların fəaliyyətinin təmin olunmasına yönəlmiş addımlar atdı. Dövlət strukturlarının yenidən təşkili, təhlükəsizlik sisteminin gücləndirilməsi və ictimai asayişin bərpası bu siyasətin əsas istiqamətlərini təşkil edirdi.
Hakimiyyətə qayıdışdan sonra qarşıda duran ən mühüm məsələlərdən biri Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin yaratdığı ağır hərbi vəziyyət idi. Döyüş əməliyyatlarının davam etdiyi, minlərlə insanın məcburi köçkünə çevrildiyi şəraitdə həm ordunun yenidən təşkilinə, həm də diplomatik fəaliyyətin gücləndirilməsinə ehtiyac yaranmışdı. 1994-cü ilin mayında əldə olunan atəşkəs razılaşması ölkəyə daxili sabitliyin möhkəmləndirilməsi və iqtisadi islahatların başlanması üçün müəyyən imkan yaratdı.
Bu dövrün mühüm hadisələrindən biri də Azərbaycanın enerji strategiyasının müəyyənləşdirilməsi oldu. 1994-cü ildə imzalanan və sonradan "Əsrin müqaviləsi" adlandırılan beynəlxalq neft sazişi ölkəyə xarici investisiyaların cəlb edilməsində mühüm rol oynadı. Enerji layihələri Azərbaycanın beynəlxalq iqtisadi münasibətlər sisteminə inteqrasiyasını sürətləndirdi və ölkənin geosiyasi əhəmiyyətini artırdı.
Paralel olaraq hüquqi dövlət quruculuğu istiqamətində də mühüm addımlar atıldı. 1995-ci ildə ümumxalq referendumu ilə qəbul edilən Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası dövlət idarəçiliyinin hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirdi. Çoxpartiyalı siyasi sistemin formalaşdırılması, qanunvericilik bazasının yenilənməsi və bazar iqtisadiyyatına keçidlə bağlı islahatlar həmin mərhələnin əsas xüsusiyyətləri sırasında göstərilir.
Bununla yanaşı, Heydər Əliyevin hakimiyyəti dövrü siyasi elmdə müxtəlif aspektlərdən təhlil olunur. Bir sıra tədqiqatçılar həmin dövrdə ölkədə sabitliyin təmin edilməsini və dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsini əsas nailiyyət kimi qiymətləndirirlər. Digər araşdırmaçılar isə demokratik institutların inkişaf tempi, siyasi plüralizm və insan hüquqları ilə bağlı məsələləri də müzakirə predmetinə çevirirlər. Bu baxımdan, həmin dövr həm daxili, həm də beynəlxalq akademik mühitdə müxtəlif yanaşmalarla araşdırılan siyasi mərhələ olaraq qalır.
Azərbaycanın xarici siyasət kursunun formalaşması da məhz bu dövrdə sistemli xarakter aldı. Balanslaşdırılmış diplomatiya prinsipi əsasında həm regional dövlətlərlə, həm də Qərb ölkələri ilə əməkdaşlıq genişləndirildi. Azərbaycan beynəlxalq təşkilatlarda daha fəal iştirak etməyə başladı, enerji və nəqliyyat layihələri vasitəsilə regional əməkdaşlıq platformalarının mühüm iştirakçısına çevrildi.
İqtisadi sahədə həyata keçirilən islahatlar bazar münasibətlərinin formalaşdırılmasına yönəlmişdi. Özəlləşdirmə proqramları, sahibkarlığın inkişafına dair qərarlar, maliyyə sisteminin yenidən qurulması və xarici sərmayənin təşviqi ölkə iqtisadiyyatının transformasiyasında mühüm rol oynadı. Neft gəlirlərinin artması sonrakı illərdə infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsinə imkan verdi.
Dövlət idarəçiliyində peşəkar kadr siyasətinin həyata keçirilməsi də həmin dövrün diqqət çəkən istiqamətlərindən biri idi. Mərkəzi və yerli icra strukturlarının fəaliyyət mexanizmləri yenidən quruldu, təhlükəsizlik, müdafiə və hüquq-mühafizə orqanlarında institusional dəyişikliklər həyata keçirildi.
Siyasi baxımdan 1993-cü ildən sonra Azərbaycanda dövlətçilik ideologiyası ön plana çıxarıldı. Milli maraqların qorunması, suverenliyin möhkəmləndirilməsi və dövlət institutlarının davamlı inkişafı əsas siyasi prioritetlər kimi müəyyən edildi. Sonrakı illərdə qəbul edilən strateji qərarların böyük hissəsi də bu konsepsiya üzərində quruldu.
Bu gün Azərbaycanın müasir inkişaf modeli qiymətləndirilərkən 1993-cü ildə baş verən siyasi dönüş nöqtəsinə xüsusi diqqət yetirilir. Həmin dövrdə qəbul olunan qərarlar ölkənin təhlükəsizlik siyasətindən enerji strategiyasına, xarici əlaqələrindən iqtisadi inkişaf modelinə qədər bir çox istiqamətin əsasını təşkil edib. Məhz buna görə də Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı yalnız bir siyasi hadisə deyil, müstəqil Azərbaycan dövlətinin institusional inkişaf mərhələsinin başlanğıcı kimi xarakterizə olunur.
Tarixi hadisələrin qiymətləndirilməsi zaman keçdikcə yeni sənədlər, yeni tədqiqatlar və müxtəlif siyasi yanaşmalar əsasında davam edir. Bununla belə, 1993-cü ilin iyun hadisələrinin Azərbaycanın dövlətçilik tarixində xüsusi yer tutduğu barədə həm ölkədaxili, həm də beynəlxalq siyasi ədəbiyyatda geniş müzakirələr mövcuddur. Bu mərhələ dövlət idarəçiliyinin bərpası, siyasi sabitliyin təmin olunması və uzunmüddətli inkişaf strategiyasının formalaşdırılması baxımından müasir Azərbaycanın tarixində ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi dəyərləndirilir.
Əli Hüseynov,
Bakıvaxtı.az.
