Bakı 
Yaxın Şərqdə uzun illər davam edən silahlı qarşıdurmalar fonunda son günlərin ən diqqətçəkən siyasi hadisələrindən biri HƏMAS-ın Qəzza ilə bağlı yeni yol xəritəsinə razılıq verməsi barədə yayılan məlumatlardır. ABŞ rəsmilərinin açıqlamalarına görə, hazırlanmış plan HƏMAS və digər silahlı qrupların mərhələli şəkildə silahsızlaşdırılmasını, Qəzzada idarəetmənin mülki texnokrat quruma verilməsini və bunun qarşılığında İsrail qoşunlarının bölgədən çıxmasını nəzərdə tutur.
Bununla belə, HƏMAS tam və qeyd-şərtsiz tərksilah barədə razılığa gəldiyini təsdiqləmir və prosesin İsrailin hərbi əməliyyatları dayandırması ilə şərtləndirildiyini bildirir. Bu isə göstərir ki, tərəflər arasında prinsipial məsələlər hələ də tam həllini tapmayıb.
Bu təşəbbüsün əsas fərqi ondan ibarətdir ki, ilk dəfə olaraq Qəzzanın gələcək idarəçiliyi, təhlükəsizlik sistemi və yenidən qurulması vahid siyasi paket şəklində müzakirə olunur. Yol xəritəsində ağır silahların mərhələli şəkildə dövriyyədən çıxarılması, tunellərin ləğvi, beynəlxalq nəzarət mexanizmlərinin tətbiqi və mülki idarəetmənin formalaşdırılması kimi müddəalar yer alır. Əgər bu mexanizmlər işlək vəziyyətə gətirilərsə, Qəzza uzun illərdən sonra silahlı qrupların deyil, mülki institutların idarə etdiyi əraziyə çevrilə bilər.
Bununla yanaşı, prosesin uğuru yalnız HƏMAS-ın mövqeyindən asılı deyil. İsrail hökuməti hələlik planı tam şəkildə təsdiqləməyib və HƏMAS-ın tam silahsızlaşdırılması məsələsində daha sərt mövqe nümayiş etdirir. İsrail üçün əsas təhlükəsizlik zəmanəti silahlı potensialın tam aradan qaldırılmasıdır, HƏMAS isə bunu yalnız İsrail ordusunun Qəzzadan tam çıxması və humanitar məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması ilə mümkün hesab edir. Məhz bu qarşılıqlı şərtlər danışıqların ən mürəkkəb mərhələsini təşkil edir.
Regional baxımdan bu təşəbbüs Misir, Qətər, Türkiyə və ABŞ kimi vasitəçilərin diplomatik rolunun daha da artdığını göstərir. Son aylarda davam edən intensiv danışıqlar nəticəsində tərəflərin eyni masa ətrafında qalması belə mühüm diplomatik nəticə hesab olunur. Əgər razılaşma reallaşarsa, bu, təkcə Qəzzadakı vəziyyətə deyil, bütövlükdə Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik arxitekturasına da təsir göstərə bilər. Xüsusilə İsrail ilə ərəb ölkələri arasında normallaşma prosesinin sürətlənməsi üçün daha əlverişli siyasi mühit yarana bilər.
Digər mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Qəzzanın yenidən qurulması və beynəlxalq maliyyələşdirilməsi də məhz təhlükəsizlik məsələsinin həllindən asılıdır. Donor dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlar milyardlarla dollar həcmində bərpa layihələrinə yalnız sabit təhlükəsizlik şəraiti yarandıqdan sonra başlamağa hazır olduqlarını bildirirlər. Bu baxımdan silahların mərhələli şəkildə dövriyyədən çıxarılması yalnız hərbi deyil, həm də iqtisadi və humanitar proseslərin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.
Nəticə etibarilə, hazırkı mərhələdə “yekun sülh əldə olunub” demək hələ tezdir. Daha doğru qiymətləndirmə ondan ibarətdir ki, tərəflər ilk dəfə müharibədən sonrakı Qəzzanın siyasi modeli üzərində daha konkret danışıqlar aparırlar. Əgər yol xəritəsinin əsas şərtləri hər iki tərəf tərəfindən qəbul edilərsə, bu, son illərin ən mühüm Yaxın Şərq diplomatik irəliləyişlərindən biri kimi tarixə düşə bilər. Əks halda isə qarşılıqlı etimadsızlıq və təhlükəsizliklə bağlı fikir ayrılıqları prosesi yenidən dalana dirəyə bilər.
Alim Nəsirov
