Bakı 
Baltik dənizi regionunda təhlükəsizlik gündəliyi sürətlə dəyişir. Almaniyanın təşəbbüsü ilə bölgə ölkələrinin birgə dron müdafiə qrupu yaratmağa hazırlaşması, eyni zamanda İsveçin Finlandiyaya döyüş təyyarələri və hərbi gəmilər göndərməsi NATO-nun şimal cinahında yeni müdafiə modelinin formalaşdığını göstərir. Bəs bu addımlar Rusiyaya qarşı çəkindirmə vasitəsidir, yoxsa Avropada yeni hərbi gərginliyin başlanğıcıdır?
Mövzunu politoloq Züriyə Qarayeva ilə müzakirə etdik.
– Baltik dənizi ölkələrinin birgə dron müdafiə qrupu yaratmaq qərarı nə ilə bağlıdır?
– Bu qərar Baltik dənizi hövzəsində təhlükəsizlik mühitinin kəskin dəyişməsinin nəticəsidir. Rusiya–Ukrayna müharibəsindən sonra pilotsuz vasitələr həm döyüş, həm kəşfiyyat, həm də təxribat aləti kimi daha geniş istifadə olunur. Sualtı kabellər, enerji xətləri, limanlar və hərbi-logistika mərkəzləri artıq ən həssas hədəflər sırasındadır. Ayrı-ayrı dövlətlərin bu qədər geniş məkanı təkbaşına fasiləsiz izləməsi həm bahalı, həm də texniki baxımdan çətindir. Birgə qrup məlumat mübadiləsini sürətləndirməyə və şübhəli fəaliyyəti daha erkən aşkarlamağa imkan verəcək. Deməli, söhbət yalnız dron vurmaqdan deyil, bütöv bir regional xəbərdarlıq və müdafiə şəbəkəsi qurmaqdan gedir.
– Bu təşəbbüsün birbaşa Rusiyaya qarşı yönəldiyini söyləmək olarmı?
– Təşəbbüsün formalaşmasında Rusiyadan qaynaqlanan risklər əsas amil kimi görünür. Lakin NATO ölkələri rəsmi açıqlamalarında bu sistemi konkret dövlətə qarşı hücum vasitəsi deyil, müdafiə mexanizmi kimi təqdim edəcəklər. Hibrid təhdidlərin əsas xüsusiyyəti hücumun müəllifini dərhal və qəti şəkildə müəyyənləşdirməyin çətin olmasıdır. Buna görə üzv ölkələr ehtimal olunan təxribatlara qarşı müşahidə və sübut toplama imkanlarını gücləndirmək istəyirlər. Moskva isə bu addımı öz sərhədləri yaxınlığında NATO-nun hərbi infrastrukturunun genişləndirilməsi kimi qiymətləndirə bilər. Bu səbəbdən təşəbbüs çəkindirmə gücünü artırmaqla yanaşı, Rusiya–NATO münasibətlərində qarşılıqlı şübhələri də dərinləşdirəcək.
– Birgə müdafiə qrupu hansı növ təhlükələrin qarşısını ala bilər?
– Dron təhlükəsi yalnız havada uçan pilotsuz aparatlardan ibarət deyil. Hava dronları limanları, enerji obyektlərini və hərbi bazaları izləmək, yaxud onlara partlayıcı vasitələrlə zərbə endirmək üçün istifadə oluna bilər. Dənizüstü və sualtı dronlar isə boru kəmərləri, rabitə kabelləri və gəmilər üçün ciddi risk yaradır. Birgə struktur radar, peyk, sahil müşahidəsi və kəşfiyyat məlumatlarını eyni mərkəzdə toplamaq imkanı verə bilər. Əsas çətinlik ucuz və kiçik dronlara qarşı bahalı raketlərdən istifadə edilməsinin iqtisadi baxımdan səmərəli olmamasıdır. Buna görə sistemə elektron mübarizə, kibermüdafiə və pilotsuz vasitələrin idarəetmə əlaqəsini kəsən texnologiyalar da daxil edilməlidir.
– İsveçin Finlandiyaya döyüş təyyarələri və hərbi gəmilər göndərməsi hansı siyasi mesajı verir?
– İsveçin bu addımı NATO üzvlüyünün regionun hərbi arxitekturasını praktik şəkildə dəyişdirdiyini göstərir. Rusiya ilə uzun sərhədə malik Finlandiya alyansın şimal cinahında xüsusi strateji mövqeyə sahibdir. İsveç qüvvələrinin iştirakı Finlandiya ordusunun imkanlarını gücləndirərək onun mümkün sərhəd pozuntularına daha çevik reaksiya verməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda iki ölkənin hava və dəniz qüvvələri vahid əməliyyat məntiqinə uyğunlaşdırılır. Bununla Baltik dənizinin təhlükəsizliyi Arktika və Şimali Avropanın müdafiəsi ilə birləşdirilir. Bu addım kollektiv müdafiənin artıq yalnız siyasi öhdəlik deyil, real qüvvə və vasitələrin bölüşdürülməsi demək olduğunu nümayiş etdirir.
– Baltikdə yaradılan sistem digər NATO bölgələri üçün nümunəyə çevrilə bilərmi?
– Bu model uğurlu olarsa, NATO-nun digər dəniz məkanlarında da tətbiq edilə bilər. Çünki müasir hibrid təhlükələr dövlət sərhədlərini asanlıqla keçir və müharibə ilə sülh arasındakı fərqi bulanıqlaşdırır. Yalnız milli müdafiə sistemləri geniş dəniz ərazilərini və kritik infrastrukturu tam qorumaq imkanına malik deyil. Ortaq texniki standartlar, real vaxt rejimində məlumat mübadiləsi və birgə təlimlər alyansın reaksiya sürətini artıra bilər. Lakin sistemin uğuru vahid komandanlığın, sabit maliyyələşmənin və kəşfiyyat məlumatlarının maneəsiz paylaşılmasının təmin edilməsindən asılıdır. Bu məsələlər həll olunmasa, təşəbbüs real müdafiə mexanizmindən çox siyasi həmrəylik nümayişi səviyyəsində qala bilər.
– Bu proses Avropada daha geniş Rusiya–NATO qarşıdurmasına səbəb ola bilərmi?
– Qısa müddətdə Baltik dənizinin daha da hərbiləşməsi qaçılmaz görünür. Rusiya buna əlavə hərbi təlimlər, elektron müdaxilə vasitələri və sualtı fəaliyyətini artırmaqla cavab verə bilər. NATO ölkələri isə müşahidə sistemlərini və bölgədəki hərbi mövcudluğunu daha da genişləndirəcək. Qarşılıqlı addımlar təsadüfi insidentlərin siyasi və ya hərbi böhrana çevrilməsi riskini yüksəldir. Bununla yanaşı, etibarlı müdafiə sisteminin mövcudluğu mümkün təxribatların qarşısını alaraq müəyyən sabitlik də yarada bilər. Əsas məsələ hərbi çəkindirmə tədbirlərinin Rusiya ilə rabitə və diplomatik kanalların açıq saxlanılması ilə tarazlaşdırılmasıdır.
Zülfü Məmmədov
