Bakı 
Bəzi tarixlər var ki, onları yalnız təqvimdə qeyd etməklə izah etmək mümkün deyil. Çünki həmin tarixlərin arxasında bir xalqın taleyi, bir dövlətin gələcəyi və bütöv bir dövrün siyasi mənzərəsi dayanır.
3 sentyabr 1991-ci il Azərbaycan tarixində məhz belə günlərdən biridir...
1991-ci ilin sentyabrı Azərbaycanın müasir tarixinin ən mürəkkəb və ziddiyyətli dövrlərindən birinə təsadüf edirdi. Sovet İttifaqı artıq əvvəlki gücünü itirmişdi. Mərkəzi hakimiyyət zəifləyir, ittifaq respublikalarında milli azadlıq və müstəqillik ideyaları sürətlə güclənirdi. Azərbaycan cəmiyyətində isə bir tərəfdən milli dövlətçilik arzusu yüksəlir, digər tərəfdən siyasi qeyri-sabitlik və hakimiyyət böhranı ölkənin gələcəyi ilə bağlı ciddi narahatlıq yaradırdı.
Məhz belə bir tarixi mərhələdə Naxçıvanda baş verən siyasi hadisə Azərbaycanın ümumi siyasi taleyindən kənarda qalmadı.
3 sentyabr 1991-ci ildə Heydər Əliyevin Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçilməsi yalnız muxtar respublikanın rəhbərliyində dəyişiklik yox, milli dövlətçilik ideyasının siyasi iradə ilə daha da möhkəmləndiyi mühüm mərhələ idi.
Bu gün həmin hadisədən 35 il sonra geriyə baxarkən 3 sentyabrın əhəmiyyətini daha aydın görmək mümkündür.
Çünki tarix bəzən hadisələrin özündən çox, onların sonrakı nəticələri ilə danışır.
İmperiyanın son günləri, Azərbaycanın yeni səhifəsi
1991-ci il Azərbaycan üçün sadə bir il deyildi.
Sovet sistemi artıq çat vermişdi. Mərkəzdən idarəetmə əvvəlki təsir gücünü itirmişdi. İttifaq respublikalarında milli iradə və müstəqillik tələbləri siyasi gündəmin əsas mövzularından birinə çevrilmişdi.
Azərbaycan da bu prosesdən kənarda deyildi.
Lakin Azərbaycanın müstəqilliyə gedən yolu digər postsovet respublikalarının yolu kimi hamar deyildi. Ölkə həm siyasi böhran, həm iqtisadi çətinliklər, həm də Ermənistanla qarşıdurmanın yaratdığı təhlükəsizlik problemləri ilə üz-üzə idi.
Belə bir vəziyyətdə dövlətçilik məsələsi sadəcə siyasi şüar olmaqdan çıxaraq həyati zərurətə çevrilirdi.
Azərbaycanın qarşısında fundamental sual dayanırdı:
Sovet İttifaqından sonra Azərbaycan necə dövlət olacaq?
Məhz bu sualın cavabının formalaşdığı məkanlardan biri Naxçıvan idi.
Naxçıvan – Azərbaycanın siyasi laboratoriyası
1990-cı illərin əvvəllərində Naxçıvanın siyasi əhəmiyyətini yalnız coğrafi mövqeyi ilə izah etmək mümkün deyil.
Naxçıvan Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı düşmüş, Ermənistanla sərhəddə yerləşən, son dərəcə ağır şəraitdə yaşayan bir bölgə idi. Blokada və iqtisadi çətinliklər əhalinin gündəlik həyatına ciddi təsir göstərirdi.
Lakin məhz bu çətinliklərin fonunda Naxçıvan milli dövlətçilik məsələlərinin ən kəskin şəkildə gündəmə gətirildiyi siyasi mərkəzlərdən birinə çevrildi.
Heydər Əliyevin Naxçıvanda siyasi fəaliyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri də bu idi: o, mövcud böhranı yalnız problemlər toplusu kimi deyil, Azərbaycanın gələcək dövlətçiliyinin formalaşması üçün tarixi mərhələ kimi qiymətləndirirdi.
1990-cı ilin noyabrında qəbul edilən qərarlar bunun ən mühüm göstəricilərindən idi.
Naxçıvan Muxtar Respublikasının adından “sovet” və “sosialist” sözlərinin çıxarılması, Ali Məclisin adının dəyişdirilməsi və üçrəngli Azərbaycan bayrağının dövlət bayrağı kimi qəbul edilməsi zahirən ayrı-ayrı qərarlar təsiri bağışlaya bilər.
Amma onların siyasi mahiyyəti daha böyük idi.
Çünki həmin qərarlar Sovet İttifaqının hələ mövcud olduğu bir vaxtda milli dövlətçilik konsepsiyasının açıq şəkildə önə çıxarılması demək idi.
Bu, sadəcə ad dəyişikliyi deyildi.
Bu, siyasi kimliyin dəyişməsi idi.
Bu, Azərbaycanın öz tarixi dövlətçilik ənənələrinə qayıdışının siyasi ifadəsi idi.
Bayraq məsələsi – simvoldan daha böyük məna
Üçrəngli Azərbaycan bayrağının Naxçıvanda dövlət bayrağı kimi qəbul edilməsi xüsusilə diqqətçəkən hadisə idi.
Bayraq dövlətin yalnız rəsmi atributu deyil. O, milli yaddaşın, siyasi mənsubiyyətin və dövlətçilik iradəsinin simvoludur.
Sovet sisteminin hələ dağılmadığı bir vaxtda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağının yenidən siyasi səhnəyə qaytarılması böyük simvolik məna daşıyırdı.
Bu qərar əslində gələcəyə yönəlmiş siyasi mesaj idi.
Azərbaycanın gələcəyi sovet keçmişində deyil, milli dövlətçilik tarixində axtarılmalıdır.
Naxçıvanda bu siyasi xəttin formalaşması sonrakı hadisələr fonunda daha da əhəmiyyətli görünməyə başladı.
3 sentyabr: xalqın siyasi seçim anı
1991-ci il sentyabrın 3-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin fövqəladə sessiyası keçirildi.
Həmin günün atmosferini sadəcə protokol və səsvermə nəticələri ilə təsvir etmək mümkün deyil.
Ali Məclisin qarşısına toplaşan minlərlə insan Heydər Əliyevin rəhbərliyə gəlməsini tələb edirdi.
Bu mənzərə o dövrün ictimai-siyasi reallığını göstərirdi.
Cəmiyyət ağır vəziyyətdən çıxış yolu axtarırdı. İnsanlar qarşılarında siyasi böhran, iqtisadi çətinliklər və təhlükəsizlik problemləri görürdülər. Belə bir şəraitdə siyasi təcrübəyə, dövlətçilik düşüncəsinə və idarəçilik bacarığına malik şəxsiyyətə ehtiyac daha qabarıq hiss olunurdu.
Heydər Əliyev isə vəzifə tutmaq istəmədiyini bildirirdi.
Lakin deputatların təkidi və cəmiyyətin tələbi nəticəsində onun namizədliyi səsverməyə çıxarıldı.
Və nəticə bəlli oldu:
Heydər Əliyev Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçildi.
Bu seçimi yalnız bir şəxsin müəyyən vəzifəyə gətirilməsi kimi qiymətləndirmək tarixi hadisənin siyasi miqyasını azaltmaq olardı.
Əslində burada bir siyasi seçim baş verirdi.
Böhran qarşısında hansı yol seçiləcək?
Qeyri-müəyyənlik, yoxsa siyasi iradə?
Sovet keçmişinin davamı, yoxsa milli dövlətçilik?
Naxçıvanın cavabı getdikcə aydınlaşırdı.
Heydər Əliyev faktoru
3 sentyabr hadisəsinin mahiyyətini anlamaq üçün həmin dövrdə Heydər Əliyevin siyasi çəkisini nəzərə almaq vacibdir.
O, uzun illər dövlət idarəçiliyində çalışmış, Azərbaycan SSR-ə rəhbərlik etmiş, SSRİ rəhbərliyində yüksək vəzifələrdə təmsil olunmuş siyasi xadim idi.
Bu təcrübə 1991-ci ilin böhranlı Azərbaycanı üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
Lakin Heydər Əliyevin siyasi çəkisi yalnız keçmiş vəzifələri ilə ölçülmürdü.
Naxçıvanda onun ətrafında formalaşan siyasi dəstək göstərirdi ki, cəmiyyət onun dövlətçilik baxışlarına ümid bəsləyir.
Bu baxımdan 3 sentyabr seçkisi siyasi liderliklə ictimai gözləntinin kəsişdiyi məqam idi.
Naxçıvandan Azərbaycanın siyasi mərkəzinə
Tarixi hadisələrin əhəmiyyətini çox vaxt onların sonrakı nəticələri müəyyənləşdirir.
3 sentyabr 1991-ci il də bu baxımdan diqqət çəkir.
Heydər Əliyevin Naxçıvanda Ali Məclisə rəhbərlik etdiyi dövr Azərbaycanın müstəqilliyə keçid prosesinin mühüm mərhələlərindən biri oldu.
Naxçıvanda dövlətçilik və milli siyasi iradə istiqamətində atılan addımlar ölkənin digər siyasi prosesləri ilə paralel inkişaf edirdi.
Bir neçə həftə sonra – 18 oktyabr 1991-ci ildə Azərbaycan dövlət müstəqilliyini elan etdi.
Bu iki tarix arasında birbaşa siyasi-hüquqi fərq olsa da, onların arasında tarixi baxımdan mühüm bir məntiqi bağlılıq görünür.
18 oktyabr müstəqilliyin hüquqi elanıdırsa, 3 sentyabr həmin müstəqillik yolunda siyasi iradənin möhkəmləndiyi mühüm mərhələlərdən biri idi.
Tarix yalnız Bakıda yazılmırdı
Azərbaycanın müstəqillik tarixini yalnız Bakıdakı hadisələrlə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz.
Çünki dövlətçilik düşüncəsi ölkənin müxtəlif siyasi və ictimai mərkəzlərində formalaşırdı.
Naxçıvan isə həmin prosesdə xüsusi rol oynadı.
Burada qəbul edilən qərarlar milli dövlətçilik ideyasının artıq siyasi institut səviyyəsində ifadə olunmağa başladığını göstərirdi.
Ən mühüm məqam isə bundan ibarət idi ki, Naxçıvanın siyasi gündəliyi getdikcə ümumazərbaycan gündəliyi ilə üst-üstə düşürdü.
Muxtar respublikada atılan addımlar Azərbaycan xalqının milli iradəsinin ifadəsinə çevrilirdi.
3 sentyabrın daha böyük siyasi konteksti
Heydər Əliyevin 3 sentyabr 1991-ci ildə Ali Məclisin Sədri seçilməsi sonrakı siyasi proseslərin fonunda daha böyük əhəmiyyət qazandı.
1992-ci ildə Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması və 1993-cü ildə Heydər Əliyevin Azərbaycanda siyasi hakimiyyətə qayıdışı ölkənin siyasi tarixində yeni mərhələ açdı.
Bu hadisələrin hər birinin özünəməxsus səbəbləri və şərtləri olsa da, Naxçıvan dövrü Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin mühüm mərhələsi kimi həmin proseslərin kontekstində xüsusi yer tutur.
Naxçıvan onun üçün yalnız rəhbərlik etdiyi muxtar respublika deyildi.
Naxçıvan həm də siyasi ideyaların sınaqdan keçirildiyi, milli dövlətçilik xəttinin formalaşdığı və cəmiyyətlə siyasi lider arasında yeni münasibətlərin yarandığı bir məkan idi.
Əslində nə baş vermişdi?
Bu sualın cavabı 3 sentyabr hadisəsinin mahiyyətini daha yaxşı anlamağa imkan verir.
Həmin gün yalnız bir sədr seçilmədi.
Həmin gün Azərbaycanın siyasi gələcəyi ilə bağlı bir istiqamət daha da aydınlaşdı.
Sovet İttifaqının dağıldığı bir vaxtda milli dövlətçilik ideyası Naxçıvanda konkret siyasi qərarlara çevrilirdi.
Xalqın və deputatların Heydər Əliyevə müraciəti isə həmin siyasi xəttin arxasında real ictimai dəstəyin olduğunu göstərirdi.
Bu mənada 3 sentyabrı “lider və xalqın siyasi iradəsinin bir nöqtədə birləşdiyi tarix” kimi də xarakterizə etmək mümkündür.
Bu gün 3 sentyabra niyə qayıdırıq?
Tarixi hadisələri yalnız keçmişi xatırlamaq üçün yada salmırlar.
Tarix həm də bu günün haradan gəldiyini anlamaq üçündür.
Azərbaycanın bugünkü dövlətçilik modelinin formalaşmasına gətirib çıxaran prosesləri anlamaq üçün 1991-ci ilin Naxçıvanına nəzər salmaq vacibdir.
Çünki həmin dövrdə qəbul edilən qərarlar, verilən siyasi mesajlar və formalaşan dövlətçilik düşüncəsi Azərbaycanın müstəqillik tarixinin mühüm komponentlərindən birinə çevrildi.
3 sentyabr da həmin prosesin yaddaşda qalan ən mühüm tarixlərindən biridir.
Son söz: Naxçıvandan başlayan siyasi yol
35 il əvvəl Naxçıvanda Ali Məclisin qarşısına toplaşan insanların qarşısında Azərbaycanın bugünkü siyasi xəritəsi yox idi.
Onların qarşısında qeyri-müəyyən gələcək vardı.
Sovet İttifaqının taleyi bilinmirdi. Azərbaycanın sabahı məlum deyildi. Qarşıda müharibə təhlükəsi, iqtisadi böhran və siyasi qarşıdurmalar dayanırdı.
Amma bir şey artıq aydınlaşırdı:
Azərbaycan xalqı öz dövlətçiliyini istəyirdi.
3 sentyabr 1991-ci ildə Heydər Əliyevin Naxçıvan Ali Məclisinin Sədri seçilməsi bu istəyin siyasi ifadələrindən biri oldu.
Sonrakı illər göstərdi ki, Naxçıvanda baş verənlər Azərbaycanın ümumi siyasi tarixindən ayrı hadisə deyildi.
Bu tarix bizə bir həqiqəti xatırladır: müstəqil dövlət bir gündə yaranmır.
Müstəqilliyə aparan yol illərlə formalaşan milli düşüncədən, siyasi iradədən, tarixi yaddaşdan və doğru zamanda verilən taleyüklü qərarlardan keçir.
Azərbaycanın müstəqillik tarixində 3 sentyabrın yeri də məhz buradan gəlir.
O gün Naxçıvanda verilən qərar təkcə bir vəzifənin müəyyənləşdirilməsi deyildi.
O gün siyasi iradə tarix qarşısında öz sözünü dedi.
Və Naxçıvandan yüksələn həmin siyasi səs çox keçmədən müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik salnaməsinin ən mühüm səhifələrindən birinə çevrildi.
3 sentyabr – bir seçkinin deyil, bir siyasi yolun başlanğıcını xatırladan tarixdir.
Əli Hüseynov
