Bakı 
Bioloji saatımız necə işləyir?
Bəzən səhərlər zəng çalmadan oyanırıq, müəyyən saatlarda aclıq hiss edir, yeməyə ehtiyac duyur, çay və ya qəhvə içmək istəyirik. Başqa sözlə desək, günün müəyyən saatlarında müəyyən işlər görmək üçün bədənimizdən xəbərdarlıq alırıq. Bioloji saatımız bunu bizə xatırladır!
USM Dr. Vüqar Cəfər Bakıvaxtı.az-a açıqlamasında bildirib ki, sirkadiyalı ritm kimi də tanınan bioloji saat, təxminən, bir gün ərzində bədənimizin fizioloji və bioloji proseslərində baş verən dəyişiklikləri ifadə edir: “Yuxu-oyanma dövrümüzün ən əsas və müəyyənedici elementinin sirkadiyalı ritm olduğunu söyləyən bir ağıldır. İşıq ən mühüm ritm tənzimləyicisidir. Sosial və fiziki fəaliyyət isə digər tənzimləyicilərdir. Melatoninin sintezi işığın təsiri altında yatırılır. Yəni günəşin çıxması ilə şüalar gözün hüceyrələrini stimullaşdırır və melatonin hormonunun istehsalının qarşısını alır. Ətrafdakı işıq və qaranlıq sirkadiyalı ritmin tənzimlənməsində əsas determinantlardır. Qısaca desək, melatoninin sintezi və ifrazı gecələr qaranlıqda stimullaşdırılır, gündüzlər isə işıqla yatırılır. Axşam intensiv işığa məruz qalma endogen fazada gecikməyə səbəb olur, səhərin erkən saatlarında işığa məruz qalma isə daha erkən faza sürüşməsi ilə nəticələnir. Nəticə yuxu pozğunluğudur. Parlaq işıq və melatonindən düzgün zamanda istifadə etməklə sirkadiyalı ritmlər pozulduqda faza dəyişiklikləri idarə oluna bilər. Ultrasəsə görə, melatoninin ən çox ifraz olunduğu vaxt saat 23.00-05.00 arasıdır”.
Müsahibimiz melatoninin digər təsirlərini belə sadalayır: “Hüceyrələrə nüfuz edərək onları yeniləyir. DNT-ni təmir edir və bu təmir bizi bir çox xəstəliklərdən, xüsusən də xərçəngin inkişafından qoruyur. Antioksidant təsirə malikdir, bütün toxumaları təmizləyir və immunitet sistemini yeniləyir. Gecə növbələrində işləyən qadınlarda döş xərçəngi riski artır. Sirkadiyalı ritmin toxuma böyüməsi, qan təzyiqinə nəzarət, ürək dərəcəsi və qan şəkərinin tənzimlənməsi kimi mühüm fizioloji proseslərə nəzarətdə mühüm rol oynayır. Son illər tez-tez rast gəlinən və artmaqda olan süd vəzisi, uşaqlıq və bağırsaq xərçəngi diaqnozu qoyulan xəstələrin həyat tərzi və ya sirkadiyalı ritmi qiymətləndirilərkən şişlərin böyüməsi ilə mütənasib olaraq həyat tərzinin pozulması ön plana çıxır. Tədqiqatlar göstərir ki, sirkadiyalı ritm bu xəstələrdə sağ qalmanın müsbət və müstəqil göstəricisidir. Eyni zamanda mədəaltı vəzi xərçəngində sirkadiyalı ritmlə əlaqəli genlərin ifadəsinin azaldığı və sirkadiyalı ritmin pozulduğu müşahidə edilib. Sirkadiyalı ritmin tənzimlənməsində digər mühüm hormonun kortizol, görünən işıqla stimullaşdırılan digər orqanın isə hipofiz vəzidir”.
Dr. Vüqar Cəfər hipofiz vəzinin xüsusiyyətlərini belə təsvir edir: “Hipofiz vəzi kortizol istehsalına nəzarət edir. Sərbəst buraxılan kortizol qan şəkərinin səviyyəsini və qan təzyiqini tənzimləyir. Səhərin erkən saatlarında kortizolun sərbəst buraxılması insanı gündəlik mübarizəyə hazırlayır, daha sağlam və güclü edir. Günəş işığının təsiri altında hormonal dəyişikliklərin necə baş verdiyini başa düşsək, bioloji saatımızın nə vaxt nə edəcəyini təxmin etmək bizim üçün daha asan olacaq”.
23:00: Yatmalıyıq Ən ideal yuxu bir saatdır. Melatoninin təsiri xeyli güclənir, stress hormonlarının ifrazı əhəmiyyətli dərəcədə azalır və orqanizm rahatlamağa başlayır. Qan təzyiqi və bədən istiliyi düşür. Yuxuya getdikdən 10 dəqiqə sonra ürək döyüntüsü və beyin fəaliyyəti yavaşlayır və 25 dəqiqədən sonra dərin yuxuya gedirik.
00.00: Melatonini yandırın! Biz yatarkən bədən bərpa olunmağa və özünü yeniləməyə başlayır. Axşam yeməyində yediyimiz qida hüceyrələrin bərpası üçün istifadə olunur. Gün ərzində köhnələn bütün toxumalarımız yuxu zamanı yenilənir. Gündəlik yenilənmə fürsətini əldən versək, bir az da qocalmış oluruq.
01:00-02:00: Oyanırsınızsa diqqətli olun Diqqət və məhsuldarlıq ən aşağı səviyyədə olduğu üçün işləmək lazım deyil. Çünki orqanizm yuxuya uyğunlaşıb. Görmə və reflekslər zəifdir. Statistikaya görə, bu saatlarda çoxlu yol qəzaları baş verir.
03.00: Biz möhkəm yuxudayıq Melatonin hormonunun ən çox ifraz edildiyi vaxtdır. Ona görə də bu saatlarda oyaq olan insanlar qərarsız, narahat və tənbəl olurlar. Bu saatlarda depressiya və intihara meyllər yüksək olur.
04:00: Yeni günə hazırlıq mərhələsi. Enerji istehsal olunur, qan təzyiqi yüksəlir və qan damarları daralır. Bu doğum saatıdır. İnfarkt və vuruşların tezliyi çox yüksəkdir. Ürək xəstəliyi olanlar və idmana erkən başlayanlar diqqətli olmalıdırlar.
05.00-06.00: Yeni günə salam! Stress hormonu təxminən altı dəfə artır. Enerji qorunur. Maddələr mübadiləsimizi aktivləşdirərək enerji və zülal gündəlik işlərimiz üçün sintez olunur.
07:00: Səhər yeməyi vaxtı. Bədən oyaqdır, lakin hələ də zəifdir. Əzələlər və oynaqlar hələ də soyuqdur. Yaxşı səhər yeməyi idman etməkdən daha yaxşıdır. Həzm sistemi yaxşı işləyir, karbohidratlar yığılmadan birbaşa enerjiyə çevrilir. Buna görə səhər yeməyi istəyə görə hazırlana bilər.
08:00: Başlama vaxtı Nəbz tezləşdi və qan təzyiqi yüksəlməyə başladı. Səhər yeməyindən sonra çəkilən siqaretlərə diqqət etmək lazımdır, çünki damarlar adi haldan daha çox daralır. Ürək tutması baxımından diqqətli olmalısınız.
09.00-11.00: İş vaxtı. Bunlar işləmək üçün ən səmərəli saatlardır. Bu zehni fəaliyyət üçün ən yaxşı vaxt olduğundan, tam konsentrasiya ilə işə davam etmək asandır.
12.00-14.00: Fasilə verək? Yorğunluq, yüngül yuxululuq başladı. Beyinə gedən qanın miqdarı azalmağa başladı. Nahar vaxtı olduğu üçün qan mədə tərəfindən həzm üçün çox istifadə olunacaq. Nahardan sonra yuxululuq yox olacaq. Yeməkdən sonra yuxuya gedənlərdə infarkt tezliyi 30%-ə qədər azalır. Buna görə yeməkdən sonra fiziki fəaliyyətdən qaçınmaq lazımdır.
15.00: Bu, insanın özünü ən xoşbəxt hiss etdiyi saatdır. Xoşbəxtlik hormonu endorfinin ifrazı ən yüksək səviyyədədir. Enerji yeni bir işə qayıtdı. Biz zehni cəhətdən aktivik. Yeni məhsuldarlıq dövrü yaşanır, lakin bu məhsuldarlıq səviyyəsi səhərkindən aşağıdır.
16.00-17.00: Olimpiya səviyyəsində yüksək həyəcan. Adrenalin hormonu ən yüksək səviyyəyə çatıb və əzələlər çox güclüdür. Güc artımı ən yüksək səviyyəyə çatır, orqanlar yüksək məhsuldarlıqla işləyir. Beyin-əzələ koordinasiyası mükəmməldir. Kiçik əzələ qrupları da ən güclü və ən təsirli vaxt çərçivəsidir. Statistikada ən çox Olimpiya rekordları bu vaxta düşür.
18:00: Evə getmək vaxtıdır. Bədəndə yorğunluq, əzələlərdə zəiflik başlayır. Bədən şam yeməyinə hazırlaşır. Mədənin ən çox turşu ifraz etdiyi saatlardır. Bu dövrdə mədəaltı vəzi çox aktivdir. Bu şam yeməyinə başlamaq üçün mükəmməl vaxtdır.
19.00-20.00: Günün yekunu. Qaranlığın başlaması ilə melatonin ifraz olunur və bədənimiz yuxuya hazırlaşmağa başlayır. Qan təzyiqi düşür, nəbz yavaşlayır. Həzm azalma ilə davam edir.
21:00: Çörək yemək qadağandır. Yemək yemək üçün ən təhlükəli vaxtdır, çünki həzm prosesi və bəzi orqanların gündəlik işi başa çatıb. Bu saat və bu saatdan sonra yeyilən hər şey həzm olunmadan mədədə sabaha qədər gözləyir. Bu həzm olunmamış qidalar mədədə çürüyərək zərərli tullantılara çevrilir. Bu zərərli turşular bağırsaqların və mədənin selikli qişasını zədələyə və narahatlığa səbəb ola bilər.
22.00: İmmunitet sistemi aktivləşir. Eyni zamanda qırmızı qan hüceyrələrinin fəaliyyəti artır, orqanizmin immun sistemi effektiv işləməyə başlayır. Bu zaman siqaret çəkənlər son siqaretini çəkməlidirlər. Bu saatdan sonra orqanizm zəhərli maddələri özündən çıxara bilmir. Səhər saatlarına qədər orqanizmdə qalan bu zərərli maddələr orqanizmi zəhərləyir. Bioloji saatımız pozulursa, qitələrarası uzun məsafəli uçuşlar, gecə növbələri, gec yeməklər, gecə işığın çirklənməsi, ətraf mühit kimi amillər bioloji saatımızın pozulmasına səbəb ola bilər. Vaxt fərqinə görə belə diskomfort nəticəsində uzun uçuşdan sonra çaşqınlıq, yuxu və ya iştahla bağlı problemlər yaranır.
Bütün canlıların bədənləri mükəmməl tarazlıqda işləmək və bütün ətraf mühit şərtlərinə ən mükəmməl şəkildə uyğunlaşmaq üçün proqramlaşdırıldığını qeyd edən Uzm. Dr. Vüqar Cəfər: “Bizim orqanizmimiz yaradıldığı üçün həmişə yaşayış məkanında nizam-intizamı qorumaq istəyir. Lakin lazımi xəbərdarlıqları almadıqda sistem düzgün işləyə bilmir və bəzi problemlər yaranır. Hormonal balanssızlıq, piylənmə, diabet, yuxu pozğunluqları və xərçəng bioloji saatın pozulması nəticəsində yaranan xəstəliklərdən bəziləridir. Böyük müvəffəqiyyət Hekayələrinizin arxasında çox çalışmaq və nizam-intizamlı olmaq nə qədər vacib olsa da, unutmamalıyıq ki, bu intizam həm də bioloji saatın mühüm hissəsidir” deyir.
Aytac Aslan
