Bakı 
Suriyada baş verən son hadisələrə təkcə cəbhə xəttindəki dəyişikliklər prizmasından baxmaq kifayət etmir. Hazırda ölkədə paralel güc mərkəzlərinin tədricən sıradan çıxarıldığı, müharibədən sonra yaranmış qeyri-müəyyən idarəetmə modelinin bağlandığı bir mərhələ yaşanır.
Bu mərhələ nə klassik hücum əməliyyatıdır, nə də sadə atəşkəs prosesidir. Bu, Suriyanın gələcək siyasi arxitekturasının faktiki olaraq sahədə formalaşdırılmasıdır.
İllərdir şimal və şimal-şərqdə mövcud olan vəziyyət müvəqqəti balans üzərində qurulmuşdu. Silahlı strukturlar təhlükəsizlik, idarəetmə və resurslara nəzarət funksiyalarını dövlətin yerinə yetirirdi. Lakin bu model nə iqtisadi baxımdan davamlı idi, nə də sosial legitimliyə malik idi. Ərəb tayfaları, yerli icmalar və hətta bu strukturların daxilində olan qruplar getdikcə mərkəzi hakimiyyətlə birbaşa əlaqə axtarmağa başladılar. Son hadisələr bu daxili narazılığın açıq fazaya keçdiyini göstərdi.
Hazırda baş verənlər silahlı qarşıdurmadan çox siyasi məcburiyyətin nəticəsidir. Bir vaxtlar sahədə güclü mövqeyə malik olan strukturların dəstək mexanizmləri zəifləyib. Xarici himayə arxa plana keçdikcə, bu qüvvələr real alternativsiz qaldı. Nəticədə seçim sadələşdi: ya mərkəzi dövlətlə razılaşma, ya da tamamilə sistemdən kənarda qalmaq. Məhz bu məqam Suriyada proseslərin sürətlənməsinə səbəb oldu.
Dəməşqin davranışında da dəyişiklik hiss olunur. Hakimiyyət bu dəfə sürətli və dağıdıcı hücum yolunu seçmir. Əksinə, əsas diqqət inzibati nəzarətin bərpasına, enerji və su obyektlərinin geri qaytarılmasına, təhlükəsizlik mexanizmlərinin yenidən qurulmasına yönəlib. Bu yanaşma onu göstərir ki, məqsəd qısa müddətli qələbə yox, uzunmüddətli idarəetmə sabitliyidir. Dövlət faktiki olaraq müharibədən sonrakı mərhələyə keçid üçün zəmin yaradır.
Eyni zamanda, Suriyanın daxilində etnik və sosial xətt üzrə parçalanmanın dərinləşməsinə imkan verilməməsi üçün yeni siyasi dil formalaşdırılır. Kürdlərlə bağlı verilən mesajlar silahlı muxtariyyətə deyil, vətəndaş hüquqları çərçivəsində tanınmaya hesablanıb. Bu, həm daxili gərginliyi azaltmaq, həm də beynəlxalq aləmdə legitimlik qazanmaq cəhdidir. Hakimiyyət anlayır ki, yalnız hərbi nəzarət yetərli deyil, cəmiyyətin razılığı da vacibdir.
Bütün bunların fonunda xarici aktorların davranışı da dəyişir. Əvvəllər sahədə aktiv rol oynayan qüvvələr indi daha çox müşahidəçi mövqeyindədir. Bu da Suriyada qərarların tədricən ölkə daxilində verildiyini göstərir. Beynəlxalq çağırışlar artıq prosesin istiqamətini yox, onun sürətini və formasını tənzimləməyə yönəlib.
Beləliklə, Suriyada hazırda baş verənlər yeni müharibə mərhələsi deyil. Bu, müharibədən sonra yaranmış süni balansların dağılması və dövlətin öz funksiyalarını geri alma prosesidir. Silahların susdurulması ilə paralel olaraq, siyasi çəkilər yenidən bölüşdürülür. Suriyanın gələcəyi artıq müvəqqəti ittifaqlar üzərində deyil, mərkəzi hakimiyyətin bərpası və nəzarətli inteqrasiya modeli üzərində qurulur. Bu mərhələ başa çatdıqdan sonra ölkənin qarşısında duran əsas sual artıq “kim qalib gəldi” yox, “bu sabitlik necə qorunacaq” olacaq.
Ruslan Zəngəzur
