Bakı 
Yaxın Şərqdə son həftələrdə diqqət mərkəzində olan əsas məsələ ABŞ-İran memorandumu və onun gələcəyi idi. Lakin iyunun 22-də İsveçrədə keçirilən yeni danışıqlardan sonra ilk dəfə olaraq tərəflər sadəcə “dialoq davam edir” deməklə kifayətlənməyib, konkret yol xəritəsi barədə danışmağa başlayıblar. Bu, son günlərin ən diqqətçəkən inkişafıdır.
Vasitəçilər olan Qətər və Pakistanın açıqlamalarına görə, Vaşinqton və Tehran 60 gün ərzində yekun razılaşmaya nail olmaq üçün yol xəritəsi üzərində razılığa gəliblər.
Ən maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, danışıqlar artıq təkcə İranın nüvə proqramı ilə məhdudlaşmır. Son görüşlərdə Livandakı vəziyyət, İsrail-Hizbullah qarşıdurması, Hörmüz boğazında təhlükəsizlik və İranın dondurulmuş aktivləri kimi məsələlər də müzakirə olunub. Hətta tərəflərin Livan istiqamətində mümkün insidentlərin qarşısını almaq üçün xüsusi “de-konflikt mexanizmi” yaratmağa razılaşdığı bildirilir.
Bu gün verilən bəyanatlar arasında ən çox diqqət çəkən açıqlama İran xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin “əhəmiyyətli irəliləyiş əldə olunub” ifadəsi oldu. İran tərəfi bildirir ki, neft ixracına dair müəyyən yumşalmalar, bəzi dondurulmuş vəsaitlərin sərbəstləşdirilməsi və iqtisadi məhdudiyyətlərin qismən yüngülləşdirilməsi istiqamətində müsbət siqnallar alınıb.
Digər mühüm yenilik isə İranın beynəlxalq nüvə nəzarəti məsələsində daha yumşaq mövqe nümayiş etdirməsi ilə bağlıdır. Qərb mənbələrində Tehranın yenidən Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (IAEA) müfəttişlərinin fəaliyyətinə müəyyən formada imkan yaratmağa hazır olduğu barədə məlumatlar yayılıb. Əgər bu istiqamətdə real addımlar atılarsa, bu, son illərin ən ciddi diplomatik dönüşlərindən biri hesab edilə bilər.
Bununla yanaşı, ehtiyatlı olmaq üçün kifayət qədər səbəb də var. Danışıqların ilk günündə tərəflər arasında gərginlik yaşanıb, İran nümayəndə heyəti bir müddət görüş yerini tərk edib və prosesin pozulması təhlükəsi yaranıb. Sonradan vasitəçilərin müdaxiləsi ilə təmaslar bərpa olunub. Bu isə göstərir ki, tərəflər hələ də ciddi etimad böhranını aradan qaldıra bilməyiblər.
Regionun gələcəyi baxımından daha vacib sual isə budur: ABŞ və İran arasında yaxınlaşma İsrail faktoruna necə təsir göstərəcək? Son aylarda Livan cəbhəsində və İsrail–Hizbullah xəttində yaranmış gərginlik göstərir ki, regional təhlükəsizlik məsələləri artıq nüvə proqramından daha geniş çərçivədə müzakirə olunur. Vaşinqtonun məqsədi yalnız İranın nüvə fəaliyyətini məhdudlaşdırmaq deyil, həm də regionda nəzarətdən çıxmaq təhlükəsi daşıyan paralel münaqişələri idarə etməkdir.
Məhz buna görə də 22 iyun görüşlərini adi texniki danışıqlar kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. İlk dəfədir ki, tərəflər eyni paket daxilində nüvə proqramını, sanksiyaları, Livanı, Hörmüz boğazını və regional təhlükəsizlik məsələlərini birlikdə müzakirə edirlər. Əgər qarşıdakı həftələrdə bu xətt qorunarsa, Yaxın Şərqdə son illərin ən böyük diplomatik yenidənqurulma prosesinin şahidi ola bilərik. Əks halda isə 60 günlük yol xəritəsi növbəti uğursuz təşəbbüslər siyahısına əlavə olunacaq.
Hazırkı mərhələdə isə ən vacib mesaj budur: bölgədə hərbi ritorika hələ tam səngiməsə də, 22 iyun danışıqları göstərdi ki, əsas oyunçular ilk dəfə olaraq böhranı idarə etməkdən daha çox, onu siyasi razılaşma ilə bağlamağa çalışırlar. Bu isə Yaxın Şərq gündəmində son günlərin ən ciddi və ən yeni geosiyasi siqnalıdır.
Alim Nəsirov
