Bakı 
İran ətrafında baş verən son hadisələr göstərir ki, müharibə artıq yalnız raket zərbələri, hava hücumları və qarşılıqlı təhdidlər səviyyəsində getmir.
Proses daha dərin bir mərhələyə keçib və indi əsas məsələ ondan ibarətdir ki, İran bu qarşıdurmada təkcə hərbi baxımdan deyil, dövlət kimi daxildən nə qədər dayanıqlı qala biləcək. Çünki hərbi münaqişələrin ən ağır mərhələsi o zaman başlayır ki, zərbə təkcə cəbhəyə yox, qərarvermə mərkəzlərinə, siyasi koordinasiyaya, təhlükəsizlik arxitekturasına və hakimiyyət daxilindəki balanslara dəyir. Hazırkı vəziyyətdə görünən budur ki, İran məhz belə bir mərhələyə daxil olub.
Son məlumatlar və yayılan siqnallar onu deməyə əsas verir ki, Tehranda artıq əsas problem sadəcə İsrailin və ya ABŞ-nin nəyi vurduğu deyil. Əsas sual budur ki, bu zərbələrdən sonra İran daxilində kim qərar verir, kim məsuliyyət daşıyır və kim prosesə real nəzarət edir. Çünki əgər siyasi rəhbərlik bir xətt danışır, təhlükəsizlik aparatı başqa xətt üzrə hərəkət edir, hərbi strukturlar isə öz məntiqi ilə qərar alırsa, bu, artıq sadəcə müharibə şəraiti deyil, idarəetmənin parçalanması riskidir. İran kimi mərkəzləşdirilmiş və ideoloji əsaslı dövlətlərdə bu cür ziddiyyətlər uzun müddət gizli qala bilir, amma müharibə başlayanda həmin gizli çatlar daha aydın görünməyə başlayır.
Bu mənada prezident Məsud Pezeşkianın adı ətrafında dolaşan fikirlər təsdiqlənsin ya təsdiqlənməsin, ümumi mənzərə onsuz da bir həqiqəti açır: İranda formal siyasi institutlarla real güc mərkəzləri arasında məsafə artıb. Prezidentlik institutu daha çox siyasi vitrindir, lakin strateji qərarlar başqa yerdə formalaşır. Müharibə şəraitində isə bu fərq daha da kəskinləşir. Çünki fövqəladə vəziyyətlərdə seçilmiş hökumətlər arxa plana keçir, təhlükəsizlik aparatları önə çıxır, xüsusilə də SEPAH kimi həm hərbi, həm iqtisadi, həm də siyasi gücə malik olan strukturlar. Nəticədə ölkədə vahid siyasi iradə görüntüsü qorunsa da, daxilən qərarvermə daralır, sərtləşir və bir neçə güc mərkəzi arasında qapanır.
Bu prosesin ən təhlükəli tərəfi ondadır ki, belə şəraitdə dövlət daha aqressiv görünə bilər, amma əslində daha az çevik olur. Yəni kənardan baxanda İran cavab zərbələri endirir, sərt bəyanatlar verir, yeni təyinatlar edir, sistem işləyirmiş kimi görünür. Amma daxildə koordinasiya pozulursa, qərarvermə şəxslərə və qapalı təhlükəsizlik çevrələrinə bağlanırsa, bu, dövlətin gücləndiyini yox, əksinə, müdafiə refleksinə keçdiyini göstərir. Müdafiə refleksi ilə idarə olunan sistemlər isə qısa müddətdə sərt görünür, amma uzun müddətdə həm siyasi legitimlik, həm iqtisadi dayanıqlıq, həm də diplomatik manevr imkanları baxımından zəifləyir.
İranın təhlükəsizlik və siyasi elitası ətrafında baş verənlər də bunu göstərir. Rəhbərlik səviyyəsində itkilər, yüksək vəzifəli fiqurların aradan çıxması, yeni təyinatlarla bağlı dolaşan xəbərlər, SEPAH-a yaxın şəxslərin önə çıxması – bütün bunlar sadəcə kadr dəyişikliyi deyil. Bu, hakimiyyətin mülki-siyasi qatdan təhlükəsizlik qatına sürüşməsinin əlamətidir. Belə vəziyyətlərdə dövlət daha çox özünü qorumağa fokuslanır, strateji düşüncədən çox, ani cavab və qorxu psixologiyası ilə hərəkət edir. Bu isə müharibənin uzanması üçün çox münbit zəmin yaradır. Çünki sərt strukturlar geri çəkilməyi zəiflik sayır, kompromisi risk kimi görür, müharibəni isə daxili nəzarəti gücləndirmək üçün bir vasitəyə çevirirlər.
Digər tərəfdən, İranın hələ də cavab vermək imkanının qalması da çox vacib məqamdır. Son günlər baş verənlər göstərir ki, İran ağır zərbələr alsa da, oyundan çıxmış tərəf deyil. O, hələ də müəyyən hərbi imkanlarını saxlayır, zərbə vermək potensialını itirməyib və münaqişənin tempini tamamilə qarşı tərəfin müəyyən etməsinə imkan vermir. Bu isə savaşın ən təhlükəli tərəfidir. Çünki bir dövlət daxilən zəifləyib, amma xaricə qarşı zərbə imkanını itirməyibsə, o zaman belə bir aktor daha proqnozlaşdırılmaz olur. O, əvvəlki kimi sabit strategiya ilə yox, daha çox situativ qisas, məcburi güc nümayişi və psixoloji tarazlıq yaratmaq məntiqi ilə hərəkət edir.
Müharibənin indiki mərhələsində İran üçün əsas təhlükə məhz budur: xarici hərbi təzyiq daxildəki idarəetmə boşluqlarını genişləndirir, daxildəki boşluqlar isə xaricə daha sərt reaksiya vermək ehtiyacını artırır. Beləcə qapalı bir dairə yaranır. Sistem zərbə aldığı üçün sərtləşir, sərtləşdiyi üçün daha çox zərbə cəlb edir, daha çox zərbə aldığı üçün isə daha da təhlükəsizlikyönümlü və qapalı olur. Bu dairə qırılmasa, İranın problemi təkcə müharibədə itkilər vermək olmayacaq; əsas problem odur ki, müharibə ölkənin siyasi strukturunu içəridən dəyişəcək və onu daha dar, daha hərbiləşmiş, daha gərgin bir idarəetmə modelinə itələyəcək.
Burada başqa bir mühüm məqam da var. Belə müharibələrdə həmişə ilk baxışda görünən tablo ilə həqiqi risk eyni olmur. İndi hamı raket sayı, vurulan obyektlər, zərər görən sistemlər, cavab hücumları haqqında danışır. Amma əsl strateji sual budur: İran bu müharibədən sonra hansı dövlət olaraq qalacaq? Əgər nəticədə daha zəif iqtisadiyyata, daha çox təhlükəsizlik aparatına bağlı, daha az siyasi elastikliyə malik, daha çox daxili qorxu üzərində qurulan sistem yaranacaqsa, bu, hərbi xəritədə görünməyən, amma çox dərin bir strateji məğlubiyyət ola bilər. Yəni bəzən dövlətlər cəbhədə tam çökmür, amma siyasətdə içəridən boşalırlar.
Buna görə də indiki mərhələni sadəcə “İranla İsrail arasında növbəti gərginlik” kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Bu, İran dövlət modelinin dözümlülük sınağıdır. Müharibə uzandıqca aydın olur ki, məsələ təkcə hava hücumları və qarşılıqlı cavablar deyil. Məsələ İranın daxildə hakimiyyət mexanizmini nə qədər vahid saxlaya biləcəyidir. Əgər Tehranda siyasi rəhbərlik, dini rəhbərlik, təhlükəsizlik aparatı və hərbi komandanlıq arasında məsafə daha da böyüsə, o zaman xarici müharibə daxili hakimiyyət böhranına çevrilə bilər.
Sonda belə bir nəticə çıxır ki, İran üçün ən ağır təhlükə bu gün təkcə bombalanan obyektlər deyil. Ən ağır təhlükə odur ki, müharibə dövlətin içində kimlərin həqiqətən qərar verdiyini, kimlərin formal fiqura çevrildiyini və sistemin əsl ağırlıq mərkəzinin harada olduğunu açıq göstərməyə başlayıb. Belə mərhələdə ölkə hələ ayaqda qala bilər, amma əvvəlki kimi idarə oluna bilməz. Müharibənin ən dərin nəticəsi də çox vaxt elə burada başlayır.
Züriyə Qarayeva
