Bakı 
Hazırkı mərhələdə İran ətrafında baş verənləri yalnız hərbi qarşıdurma kimi oxumaq artıq kifayət etmir. Çünki münaqişənin ağırlıq mərkəzi tədricən klassik “hərbi zərbə - cavab zərbəsi” modelindən çıxaraq daha geniş bir sahəyə yayılır.
Bu sahənin mərkəzində isə enerji infrastrukturu, dəniz nəqliyyat xətləri və region ölkələrinin siyasi mövqeləri dayanır. Yəni artıq məsələ təkcə kim kimi vurur sualı deyil; məsələ ondadır ki, bu qarşıdurma qlobal enerji axınlarına, ticarət marşrutlarına və regionun siyasi düzəninə necə təsir edir.
Son günlərdə baş verən hadisələr göstərir ki, enerji obyektləri müharibənin əsas hədəflərindən birinə çevrilib. Bu, təsadüfi deyil. Çünki İranın ən güclü təsir alətlərindən biri onun enerji coğrafiyasıdır - həm öz resursları, həm də yerləşdiyi strateji mövqe. Hörmüz boğazı, Körfəz, regional qaz və neft infrastrukturu kimi elementlər İran üçün yalnız iqtisadi deyil, həm də siyasi leverage vasitəsidir. Bu səbəbdən qarşı tərəfin həmin infrastruktura yönəlməsi İranın gəlir mənbələrini zəiflətməklə yanaşı, onun regiondakı təsir imkanlarını da məhdudlaşdırmağa yönəlmiş addım kimi görünür. İranın cavab olaraq enerji obyektlərini hədəfə alması isə bu müharibəni daha təhlükəli mərhələyə keçirir - çünki belə zərbələr artıq təkcə iki tərəf arasında deyil, üçüncü ölkələrin maraqlarına birbaşa toxunur.
Məhz burada münaqişənin yeni məntiqi ortaya çıxır. Əgər əvvəl qarşıdurma daha çox İran və İsrail arasında qapalı hərbi qarşılıqlı təsir kimi gedirdisə, indi proses açıq şəkildə regionun digər aktorlarını da oyuna çəkir. Körfəz ölkələrinin reaksiyası, birgə bəyanatlar, diplomatik aktivliyin artması göstərir ki, artıq bu müharibə regional sabitlik məsələsinə çevrilib. İranın atdığı hər addım yalnız qarşı tərəfə yox, eyni zamanda ərəb dövlətlərinə, enerji bazarlarına və beynəlxalq ticarət sisteminə təsir edir. Bu isə Tehran üçün əlavə risk yaradır: o, hərbi cavab verməklə yanaşı, eyni zamanda region ölkələrinin kollektiv narazılığını da üzərinə çəkir.
Digər tərəfdən, dəniz məkanı da bu müharibənin yeni cəbhəsinə çevrilir. Xəzərdən tutmuş Körfəzə qədər müxtəlif istiqamətlərdə yayılan xəbərlər, hücum iddiaları və təhlükəsizlik riskləri göstərir ki, artıq logistika və nəqliyyat xətləri də hədəf altına düşür. Bu, çox ciddi tendensiyadır. Çünki müasir müharibələrdə dəniz yolları sadəcə hərbi yox, həm də iqtisadi həyat xətləri sayılır. Əgər bu xətlər risk altına düşərsə, nəticə yalnız regional deyil, qlobal iqtisadi sarsıntı ola bilər. İranın bu sahədə təzyiq yaratmaq cəhdləri bir tərəfdən onun strateji imkanlarını göstərir, digər tərəfdən isə onu daha geniş koalisiya ilə üz-üzə qoya bilər.
Bu prosesin daha bir mühüm tərəfi diplomatik müstəvidə baş verən dəyişikliklərdir. İran uzun illər regionda özünü müəyyən mənada “alternativ güc mərkəzi” kimi təqdim etməyə çalışıb - yəni Qərbə qarşı duran, müstəqil xətt aparan aktor kimi. Lakin son hadisələr göstərir ki, bu narrativ artıq əvvəlki kimi işləməyə bilər. Çünki enerji obyektlərinə zərbələr, region ölkələrinin təhlükəsizliyinə təsir edən addımlar İranı bəzi paytaxtlarda daha çox risk mənbəyi kimi təqdim etməyə başlayır. Bu isə Tehran üçün ən həssas nöqtələrdən biridir. Çünki müharibədə təkcə hərbi üstünlük deyil, siyasi legitimlik də vacibdir. Əgər bir ölkə regionda təhlükə mənbəyi kimi qəbul olunmağa başlayırsa, onun əleyhinə daha geniş siyasi blokların formalaşması qaçılmaz olur.
Burada maraqlı bir paradoks yaranır. İran öz təhlükəsizliyini qorumaq və qarşı tərəfə təzyiq göstərmək üçün daha sərt addımlar atır, amma bu sərtlik onun ətrafında daha çox narahatlıq yaradır və nəticədə daha çox təzyiqə səbəb olur. Yəni Tehran bir tərəfdən müharibəni genişləndirərək özünü qorumağa çalışır, digər tərəfdən isə həmin genişlənmə onu daha çox təcrid edir. Bu, klassik “təhlükəsizlik dilemması”nın real nümunəsidir: bir aktor özünü gücləndirdikcə ətrafdakılar daha çox narahat olur və nəticədə həmin aktor daha böyük təhdidlərlə üzləşir.
Bütün bu proseslər fonunda aydın görünür ki, müharibənin taleyi artıq yalnız cəbhədə müəyyən olunmayacaq. Əsas mübarizə enerji üzərində nəzarət, dəniz yollarının təhlükəsizliyi və region ölkələrinin hansı tərəfdə dayanacağı üzərində gedəcək. İran hərbi baxımdan hələ də oyundadır, amma diplomatik və geoiqtisadi müstəvidə ciddi sınaq qarşısındadır. Əgər o bu sahədə balansı qoruya bilməsə, hətta hərbi baxımdan tam məğlub olmasa belə, strateji baxımdan zəifləyən tərəfə çevrilə bilər.
Bu baxımdan indiki mərhələnin əsas sualı belədir: İran bu müharibəni yalnız silahlarla idarə etməyə davam edəcək, yoxsa enerji və diplomatiya müstəvisində də öz mövqeyini qorumağın yolunu tapacaq? Çünki artıq münaqişənin real çəkisi məhz bu sahələrdə hiss olunur. Müharibə uzandıqca raketlərin səsi arxa plana keçə bilər, amma enerji bazarındakı dalğalanma, region ölkələrinin mövqeyi və dəniz yollarındakı risklər əsas müəyyənedici faktor olaraq qalacaq. İranın gələcək taleyi də böyük ehtimalla məhz bu sahələrdə necə davranacağından asılı olacaq.
Alim Nəsirov
