Bakı 
ABŞ kəşfiyyat çevrələrinin Cənubi Qafqazla bağlı verdiyi qiymətləndirmə göstərir ki, Vaşinqton regiona artıq təkcə münaqişə məkanı kimi yox, gələcək geoiqtisadi bağlantı sahəsi kimi baxır.
Bu yanaşmada əsas diqqət iki xətt üzərində cəmlənir: birincisi, Ermənistanla Azərbaycan arasında hərbi gərginliyin zəifləməsi; ikincisi isə nəqliyyat, ticarət və tranzit imkanlarının açılmasının yaratdığı yeni siyasi atmosfer. Başqa sözlə, ABŞ üçün burada əsas məsələ yalnız tərəflərin bir-birinə atəş açmaması deyil. Daha vacib olan odur ki, region uzun illərin qarşıdurma zonasından çıxaraq qarşılıqlı iqtisadi məcburiyyət və kommunikasiyaların işlədiyi bir məkana çevrilsin. Bu baxımdan hesabatın tonunda ehtiyatlı optimizm hiss olunur. Yəni Vaşinqton hesab edir ki, müəyyən irəliləyiş var, amma bu irəliləyiş hələ tam və dönməz siyasi barış demək deyil.
Burada maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, ABŞ yanaşması daha çox praktiki sabitlik üzərində qurulur. Yük daşımalarının bərpası, tranzit imkanlarının genişlənməsi, sərhəddə sakitliyin artması kimi faktorlar Qərb üçün “müsbət indikator” sayılır. Çünki Qərb siyasi prosesləri tez-tez iqtisadi inteqrasiya ilə möhkəmləndirməyə çalışır. Məntiq belədir: ticarət artdıqca, yollar açıldıqca, asılılıqlar çoxaldıqca müharibə ehtimalı azalır. Amma Cənubi Qafqazın reallığı bir qədər fərqlidir. Bu regionda iqtisadi təmasın artması avtomatik şəkildə siyasi etimad yaratmır. Çünki burada tarix, hüquqi irs, dövlət kimliyi və təhlükəsizlik narahatlıqları sadəcə texniki məsələ deyil. Ona görə də ABŞ hesabatında görünən nikbinlik tam sərbəst nikbinlik deyil; onun içində açıq bir ehtiyat da var.
Məsələnin ən həssas hissəsi isə məhz bu siyasi-hüquqi qatda yerləşir. Azərbaycanın Ermənistan Konstitusiyası ilə bağlı yanaşması bir çox xarici dairələrdə bəzən sərt şərt kimi təqdim olunsa da, Bakının baxışında bu, gələcək risklərin öncədən neytrallaşdırılması cəhdidir. Yəni söhbət bu günün diplomatik jestindən yox, sabahın hüquqi və siyasi təhlükəsizlik çərçivəsindən gedir. Əgər sülh sazişi imzalanırsa, amma paralel olaraq gələcəkdə yenidən istifadə oluna biləcək hüquqi və ideoloji boşluqlar qalırsa, bu zaman əldə olunan sənəd dayanıqlı sülh yox, sadəcə müvəqqəti fasilə xarakteri daşıyacaq. ABŞ hesabatında da dolayısı ilə bu ziddiyyət görünür: bir tərəfdən prosesin irəli getdiyi etiraf olunur, digər tərəfdən yekun razılaşmanın qarşısında duran əsas baryerin aradan qalxmadığı qəbul edilir.
Ermənistan daxilində referendumla bağlı səslənən arqumentlər də əslində problemin dərinliyini göstərir. Burada məsələ təkcə seçici fəallığının aşağı olması deyil. Daha ciddi məsələ odur ki, Ermənistan cəmiyyətində və siyasi sinfində yekdil iradə formalaşmayıb. Yəni sülhə dair danışmaq mümkündür, amma sülhün hansı hüquqi-siyasi çərçivədə qəbul ediləcəyi barədə daxildə tam aydın mövqe yoxdur. Bu isə onu göstərir ki, İrəvanın qarşısındakı əsas çətinlik Azərbaycanı inandırmaqdan əvvəl öz daxilində yeni siyasi konsensus yaratmaqdır. Kənardan baxanda bu, texniki prosedur kimi görünə bilər, amma əslində dövlətin gələcək kursu ilə bağlı ciddi seçimdir. Elə bu səbəbdən də proses ləng gedir: çünki tərəflər masada eyni sözləri işlədə bilər, amma həmin sözlərin içini eyni məna ilə doldurmurlar.
Bütün bunların fonunda ABŞ-nin hesabatı bir növ aralıq diaqnoz təsiri bağışlayır. Yəni sənəd demir ki, bölgədə problem həll olunub. Eyni zamanda demir ki, proses dalana dirənib. Daha çox belə bir fikir ortaya qoyulur: regionda müharibədən sonrakı yeni düzən qurulmağa çalışılır, lakin bu düzənin hüquqi dayaqları hələ tamamlanmayıb. ABŞ üçün əsas prioritet sabitlikdir, çünki sabitlik həm Qərbin regional maraqlarına, həm də alternativ nəqliyyat və enerji xətlərinin inkişafına xidmət edir. Azərbaycan üçün isə sabitliyin özü yetərli deyil; bu sabitliyin hüquqi zəmanəti və siyasi etibarlılığı da vacibdir. Bu iki yanaşma arasında fərq qaldıqca, sülh prosesi kağız üzərində irəli gedəcək, amma yekun nöqtəyə çatmaqda çətinlik yaşayacaq.
Nəticə etibarilə, hesabatın verdiyi əsas mesaj budur: Cənubi Qafqazda vəziyyət əvvəlki kimi partlayış həddində görünmür, amma hələ tam təhlükəsiz mərhələyə də keçməyib. Regionda səssizlik var, lakin bu səssizlik hələ strateji barış anlamına gəlmir. Ona görə də hazırkı mərhələni “sülhə yaxınlaşma” kimi yox, “sülhün şərtlərinin sərt şəkildə yoxlanıldığı dövr” kimi qiymətləndirmək daha doğru olar. Əsl sual budur: tərəflər yalnız kommunikasiya kanallarını açmaqla kifayətlənəcəklər, yoxsa gələcəkdə mübahisə doğura biləcək bütün siyasi və hüquqi düyünləri də açmağa hazır olacaqlar? Məhz bu suala veriləcək cavab Cənubi Qafqazın növbəti onilliyini müəyyən edəcək.
Ruslan Zəngəzur
