Bakı 
Son illərdə Avropa İttifaqının təhlükəsizlik və xarici siyasət gündəmi əsasən Rusiya–Ukrayna müharibəsi ətrafında formalaşırdı. Lakin paralel olaraq Brüsseli düşündürən daha bir strateji məsələ getdikcə ön plana çıxır.
Bu, Çinin qlobal iqtisadi və texnoloji gücünün sürətlə artması və Avropa bazarlarında təsir imkanlarını genişləndirməsidir. Artıq Avropa paytaxtlarında ən çox müzakirə olunan suallardan biri budur: Rusiya qısamüddətli təhlükədirsə, Çin uzunmüddətli strateji çağırışa çevrilirmi?
Son həftələrdə Avropa İttifaqı rəhbərliyinin çıxışlarında Çin mövzusu daha sərt şəkildə gündəmə gətirilir. Brüssel hesab edir ki, Çin dövlət subsidiyaları hesabına istehsal olunan ucuz məhsullarla Avropa sənayesinin rəqabət qabiliyyətini zəiflədir. Xüsusilə elektrik avtomobilləri, günəş panelləri, batareyalar və yüksək texnologiyalar sahəsində Çin şirkətlərinin bazar payının sürətlə artması Avropa istehsalçılarını ciddi narahat edir. Buna görə də Avropa Komissiyası bir sıra Çin məhsullarına qarşı araşdırmalar aparır, əlavə rüsumların tətbiqini və bazarın qorunmasını müzakirə edir.
Lakin məsələ təkcə ticarətdən ibarət deyil. Çin bu gün Avropa üçün həm də mühüm iqtisadi tərəfdaşdır. Avropa şirkətlərinin əhəmiyyətli hissəsi Çin bazarında fəaliyyət göstərir, minlərlə müəssisənin istehsal zənciri məhz Çinlə bağlıdır. Nadir torpaq metalları, elektron komponentlər və sənaye üçün vacib xammalın böyük hissəsi də Çindən gəlir. Bu isə o deməkdir ki, Brüssel bir tərəfdən Pekindən iqtisadi asılılığı azaltmağa çalışsa da, digər tərəfdən bu əlaqələri tam qırmaq imkanına malik deyil.
Məhz bu səbəbdən Avropa İttifaqı son illərdə “de-risking” – yəni risklərin azaldılması siyasətini ön plana çıxarıb. Bu yanaşma Çindən tam uzaqlaşmağı deyil, strateji sahələrdə həddindən artıq asılılığın azaldılmasını nəzərdə tutur. Başqa sözlə, Avropa iqtisadi əlaqələri qorumaq istəyir, lakin kritik texnologiyalar, enerji keçidi və müdafiə sənayesi kimi sahələrdə alternativ tədarük zəncirləri formalaşdırmağa çalışır.
Brüsselin narahatlığının digər səbəbi texnoloji rəqabətdir. Süni intellekt, yarımkeçiricilər, 5G infrastrukturu, elektromobil istehsalı və rəqəmsal iqtisadiyyat artıq geosiyasi rəqabətin əsas istiqamətlərinə çevrilib. Çin bu sahələrdə böyük dövlət dəstəyi ilə irəliləyir, Avropa isə hesab edir ki, açıq bazar prinsipləri belə rəqabətdə onu zəif vəziyyətə salır. Buna görə də son dövrlərdə Avropa sənaye siyasətində proteksionist elementlər daha çox görünməyə başlayıb.
Digər mühüm məqam isə ABŞ faktorudur. Vaşinqton uzun müddətdir ki, Avropa müttəfiqlərini Çinlə münasibətlərdə daha sərt mövqe tutmağa çağırır. ABŞ hesab edir ki, Pekinin texnoloji yüksəlişi və qlobal iqtisadi təsiri gələcəkdə Qərbin strateji üstünlüyünü zəiflədə bilər. Lakin Avropa ölkələrinin hamısı bu yanaşmanı eyni şəkildə bölüşmür. Almaniya, Fransa və İtaliya kimi böyük iqtisadiyyatlar Çin bazarından ciddi gəlir əldə etdikləri üçün münasibətlərin tamamilə kəskinləşdirilməsinin əleyhinə çıxırlar. Bu isə Avropa İttifaqının vahid Çin siyasətini formalaşdırmasını çətinləşdirən əsas amillərdən biridir.
Bütün bunlarla yanaşı, Pekin də Avropa ilə münasibətləri tamamilə korlamaqda maraqlı görünmür. Çin rəhbərliyi Avropa bazarını öz iqtisadi inkişafı üçün vacib hesab edir və ticarət əlaqələrinin qorunmasına üstünlük verir. Bununla belə, qarşılıqlı etimadın azalması, texnologiya sahəsində məhdudiyyətlər və geosiyasi rəqabət münasibətləri əvvəlki mərhələdən fərqli müstəviyə keçirib.
Əslində Avropa İttifaqı bu gün iki fərqli risk arasında seçim etməyə çalışır. Bir tərəfdə Çinlə iqtisadi əlaqələrin zəifləməsinin Avropa sənayesinə vuracağı zərbə dayanır. Digər tərəfdə isə strateji sahələrdə Pekindən yüksək asılılığın gələcəkdə siyasi və iqtisadi təzyiq alətinə çevrilməsi ehtimalı var. Brüsselin əsas dilemması da məhz bundan ibarətdir.
Yaxın perspektivdə Avropa İttifaqının Çinlə münasibətlərində tam qopma gözlənilmir. Daha real ssenari əməkdaşlıqla rəqabətin paralel şəkildə davam etməsidir. Lakin aydın görünür ki, Çin artıq Avropa üçün sadəcə böyük bazar deyil. O, həm də iqtisadi təhlükəsizlik, texnoloji üstünlük və geosiyasi təsir uğrunda rəqabətin əsas iştirakçılarından birinə çevrilib. Məhz buna görə Brüsselin Pekin siyasəti yaxın illərdə Avropa İttifaqının xarici siyasətinin ən mürəkkəb və həlledici istiqamətlərindən biri olaraq qalacaq.
Ruslan Zəngəzur
