Bakı 
Yaxın Şərqdə son günlər baş verən hadisələr göstərir ki, region tədricən yeni siyasi mərhələyə daxil olur. Bir neçə ay əvvəl əsas diqqət hərbi əməliyyatlara və qarşılıqlı zərbələrə yönəlmişdisə, indi müzakirələrin mərkəzində müharibədən sonrakı siyasi düzənin necə formalaşacağı dayanır. Bu baxımdan HƏMAS-ın Qəzzadakı de-fakto hökumətini buraxdığını elan etməsi təkcə Fələstin daxilində deyil, bütövlükdə Yaxın Şərqin gələcək geosiyasi mənzərəsi baxımından diqqət çəkən hadisə hesab olunur.
Bu qərar ilk baxışdan kompromisə hazırlıq kimi görünür. HƏMAS bununla Qəzzada yeni idarəetmə modelinin qurulmasına mane olmadığını göstərməyə çalışır. Lakin əsas sual budur ki, söhbət həqiqətən siyasi transformasiyadan gedir, yoxsa bu, beynəlxalq təzyiqləri azaltmağa hesablanmış taktiki addımdır? Çünki hökumətin buraxılması hərəkatın bölgədəki siyasi və hərbi təsir imkanlarının tam aradan qalxması anlamına gəlmir. Əksinə, HƏMAS bundan sonra da proseslərə fərqli mexanizmlərlə təsir göstərməyə çalışacaq.
İsrail isə məsələyə tamamilə fərqli yanaşır. Təl-Əviv hesab edir ki, Qəzzada istənilən yeni siyasi model yalnız HƏMAS-ın silahlı potensialı tamamilə sıradan çıxarıldıqdan sonra mümkün ola bilər. Bu səbəbdən İsrail üçün hökumətin buraxılması kifayət qədər inandırıcı addım hesab edilmir. Əsas prioritet təhlükəsizlik mexanizmlərinin dəyişdirilməsi və Qəzzada gələcəkdə silahlı qrupların yenidən güclənməsinin qarşısının alınmasıdır.
ABŞ isə prosesə daha geniş geosiyasi prizmadan yanaşır. Vaşinqton Qəzzada texnokratlardan ibarət yeni idarəetmə modelinin formalaşdırılmasını dəstəkləyir. Məqsəd həm bölgədə humanitar vəziyyəti sabitləşdirmək, həm də Fələstin məsələsinin yenidən siyasi müstəviyə keçirilməsinə şərait yaratmaqdır. Lakin bu modelin uğurlu olması üçün yalnız beynəlxalq dəstək kifayət etmir. Yerli siyasi qüvvələrin razılığı, təhlükəsizlik təminatları və iqtisadi bərpa proqramları paralel şəkildə həyata keçirilməlidir.
Bunun fonunda İran məsələsi də yenidən regionun əsas gündəmlərindən birinə çevrilib. ABŞ Prezidenti Donald Trampın İranın nüvə proqramı ilə bağlı son sərt bəyanatları Vaşinqtonun təzyiq siyasətindən geri çəkilmədiyini göstərir. Tehran isə öz növbəsində hər hansı təhdid qarşısında geri addım atmayacağını bildirir və nüvə proqramının ölkənin milli maraqlarının tərkib hissəsi olduğunu vurğulayır. Bu qarşılıqlı ritorika göstərir ki, tərəflər arasında diplomatik kanallar tam bağlanmasa da, etimad böhranı əvvəlki kimi qalır.
İran üçün əsas üstünlüklərdən biri də Hörmüz boğazı üzərindəki geosiyasi mövqeyidir. Dünya enerji daşımalarının mühüm hissəsinin keçdiyi bu marşrut Tehranın əlində ciddi siyasi rıçaq olaraq qalır. Buna görə də İran ətrafında baş verən hər bir gərginlik təkcə regional təhlükəsizlik deyil, qlobal enerji bazarları üçün də risk hesab olunur. Bu səbəbdən beynəlxalq aktorlar mümkün eskalasiyanın qarşısını almağa çalışsalar da, tərəflərin sərt bəyanatları gərginliyin tam aradan qalxmadığını göstərir.
Digər diqqətçəkən istiqamət Livandır. Son aylarda sərhəd bölgəsində nisbi sakitlik yaransa da, bu, davamlı sabitlik demək deyil. Hizbullahın silahsızlaşdırılması ilə bağlı müzakirələr, Livan ordusunun cənub bölgələrində nəzarət imkanlarının artırılması və beynəlxalq vasitəçilik təşəbbüsləri hələ də ciddi fikir ayrılıqları ilə müşayiət olunur. Bu isə İsrail-Livan xəttində istənilən anda yeni gərginliyin yarana biləcəyini göstərir.
Suriyada isə fərqli proses müşahidə olunur. Uzun illər davam edən müharibədən sonra ölkənin beynəlxalq təcriddən tədricən çıxarılması istiqamətində diplomatik təmaslar intensivləşir. Avropa dövlətlərinin Dəməşqlə dialoqu genişləndirmək cəhdləri Suriyanın regional sistemə yenidən inteqrasiyası istiqamətində yeni mərhələnin başlandığını göstərir. Bununla yanaşı, ölkədə təhlükəsizlik, iqtisadiyyat və dövlət institutlarının bərpası kimi fundamental problemlər hələ də həllini gözləyir.
Bütün bu hadisələr eyni vaxtda baş verdiyi üçün Yaxın Şərqdə yeni geosiyasi mənzərə formalaşır. Əgər son illərdə əsas mübarizə cəbhə xəttində gedirdisə, indi rəqabət daha çox siyasi idarəetmə, təhlükəsizlik arxitekturası və regional nüfuz uğrunda aparılır. Hər bir aktor müharibədən sonrakı dövrün qaydalarını öz maraqlarına uyğun müəyyənləşdirməyə çalışır.
Məhz buna görə də HƏMAS-ın son qərarı təkcə Qəzzaya aid hadisə kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu addım regionda davam edən daha böyük geosiyasi transformasiyanın tərkib hissəsidir. Qarşıdakı həftələr göstərəcək ki, bu qərar real siyasi dəyişikliklərin başlanğıcı olacaq, yoxsa Yaxın Şərqin mürəkkəb böhran tarixində növbəti taktiki manevr kimi qalacaq.
Alim Nəsirov
