Bakı 
Çin-Tayvan xətti yenidən dünya siyasi gündəminin ən həssas mövzularından birinə çevrilib. İlk baxışdan regionda açıq hərbi toqquşma yoxdur, raketlər atılmır, böyük müharibə görüntüsü yaranmır. Əslində isə Tayvan boğazında baş verənlər müasir dünyanın ən təhlükəli qarşıdurmalarından birinin səssiz şəkildə böyüdüyünü göstərir.
Son günlər Tayvan Prezidenti Lai Ching-te açıq şəkildə bildirib ki, Tayvan Çini təxribata çəkmir, sadəcə öz təhlükəsizliyini və demokratik həyat tərzini qorumağa çalışır. Onun əsas mesajı budur: Tayvanın gələcəyinə yalnız Tayvan xalqı qərar verməlidir. Bu bəyanat Pekinə ünvanlanmış adi diplomatik cavab deyil, həm də ABŞ-a, Yaponiya və Qərb müttəfiqlərinə verilən siyasi siqnaldır.
Çin isə Tayvana öz müstəqil siyasi subyekti kimi baxmır. Pekin üçün Tayvan “ayrılmaz ərazi”dir və Çin rəhbərliyi dəfələrlə bəyan edib ki, adanın Çinlə birləşməsi tarixi prosesdir. Problem də məhz buradan başlayır. Tayvan özünü faktiki olaraq ayrıca idarə olunan, demokratik institutlara malik siyasi sistem kimi görür. Çin isə bunu separatizm və dövlət suverenliyinə meydan oxuma kimi qəbul edir.
Hazırkı gərginliyin əsas səbəblərindən biri Tayvanın müdafiə imkanlarını artırmaq istəməsidir. Taypey ABŞ-dan yeni silah paketinin təsdiqlənməsinə ümid edir. Bu paket xüsusilə hava hücumundan müdafiə, müşahidə sistemləri və dron texnologiyaları baxımından əhəmiyyətli sayılır. Tayvan anlayır ki, Çinlə mümkün qarşıdurmada ilk məsələ uzunmüddətli müharibə aparmaq deyil, Pekini hücum qərarından çəkindirməkdir. Yəni Tayvanın strategiyası “qalib gəlməkdən” çox “hücumu baha başa gətirmək” üzərində qurulub.
ABŞ-nin mövqeyi isə burada həlledici rol oynayır. Vaşinqton rəsmi olaraq “vahid Çin” siyasətini tanısa da, Tayvanın özünü müdafiə etməsi üçün silahlandırılmasını dəstəkləyir. Bu, ABŞ diplomatiyasının klassik ikili balansıdır: bir tərəfdən Çinlə birbaşa müharibəyə girmək istəmir, digər tərəfdən Tayvanın asanlıqla Pekinin nəzarətinə keçməsinə də imkan vermək niyyətində deyil. Donald Trampın Tayvana silah satışlarını Çinlə danışıqlarda “sövdələşmə kartı” kimi görməsi isə Taypeydə müəyyən narahatlıq yaradıb. Çünki Tayvan üçün təhlükəsizlik məsələsi ticarət danışıqlarının predmeti deyil, varlıq məsələsidir.
Çin də bunu çox yaxşı anlayır. Ona görə Pekin yalnız hərbi təzyiq göstərmir, həm də diplomatik və psixoloji təzyiq alətlərindən istifadə edir. Tayvanın beynəlxalq təşkilatlarda iştirakının məhdudlaşdırılması, müxtəlif ölkələrə Tayvan nümayəndələri ilə bağlı təzyiq göstərilməsi, Tayvan pasportlarının tanınmaması kimi hallar artıq “yeni normal”a çevrilib. Çin Tayvanı təkcə hərbi baxımdan deyil, beynəlxalq legitimlik baxımından da sıxışdırmağa çalışır.
Tayvanın son addımlarından biri isə Pekini daha da qəzəbləndirib. Taypey Çin vətəndaşlarının kəşfiyyat məlumatları ötürməsi üçün xüsusi platforma yaradıb. Çin bunu açıq təxribat kimi qiymətləndirib və cavab tədbirləri görəcəyini bəyan edib. Bu detal ilk baxışda texniki məsələ kimi görünə bilər, amma əslində qarşıdurmanın yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Artıq mübarizə təkcə dənizdə, havada və diplomatik masalarda deyil, informasiya və kəşfiyyat məkanında da gedir.
Bu qarşıdurmanın ən təhlükəli tərəfi odur ki, burada səhv hesablamanın qiyməti çox ağır ola bilər. Çin hesab edə bilər ki, ABŞ daxili siyasi və qlobal böhranlar səbəbindən Tayvanı müdafiə etməyə hazır deyil. ABŞ isə əksinə, Çinin geri çəkiləcəyini düşünə bilər. Tayvan isə öz təhlükəsizliyini gücləndirdikcə Pekin bunu müstəqilliyə doğru addım kimi yozur. Beləliklə, hər tərəf öz addımını müdafiə xarakterli saysa da, qarşı tərəf bunu hücum siqnalı kimi qəbul edir.
Bu məsələdə Yaponiya amili də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tayvan boğazında böhran baş verərsə, Yaponiya bundan kənarda qala bilməz. Çünki Tayvanın təhlükəsizliyi Yaponiyanın cənub adaları və ümumilikdə Sakit okean təhlükəsizlik arxitekturası ilə birbaşa bağlıdır. Ona görə də Tokio son illər Tayvan məsələsində daha açıq mövqe sərgiləməyə başlayıb. Bu isə Çinin narahatlığını daha da artırır.
Əslində Tayvan məsələsi yalnız Çinlə Tayvan arasında mübahisə deyil. Bu, XXI əsrin böyük güc rəqabətinin mərkəzi epizodlarından biridir. ABŞ üçün Tayvan Asiyada nüfuz və müttəfiqlərə etibar məsələsidir. Çin üçün Tayvan milli birləşmə və böyük güc statusunun tamamlanmasıdır. Tayvan üçün isə bu məsələ azad siyasi seçim, təhlükəsizlik və demokratik yaşam tərzinin qorunmasıdır.
Hazırda böyük müharibə ehtimalı qaçılmaz görünmür. Amma gərginlik xətti getdikcə daha kövrək hala gəlir. Tayvan silahlanır, Çin hərbi təlimləri artırır, ABŞ isə həm çəkindirici mövqeyini qorumağa, həm də Pekinlə açıq toqquşmadan yayınmağa çalışır. Bu balans nə qədər davam edəcək, əsas sual budur.
Yaxın perspektivdə Çin Tayvana qarşı birbaşa hərbi əməliyyatdansa, daha çox təzyiq siyasətini davam etdirəcək. Hərbi təyyarələrin adanın ətrafında uçuşları, dəniz manevrləri, diplomatik təcrid cəhdləri və informasiya müharibəsi daha da arta bilər. Pekin Tayvan cəmiyyətində yorğunluq, qorxu və siyasi parçalanma yaratmağa çalışacaq. Taypey isə öz növbəsində beynəlxalq dəstəyi artırmaq, müdafiə qabiliyyətini yüksəltmək və cəmiyyətə “biz təslim olmuruq” mesajı vermək istəyəcək.
Nəticə etibarilə, Çin-Tayvan məsələsi bu gün dünyanın ən səssiz, amma ən təhlükəli böhranlarından biridir. Burada hər şey sakit görünə bilər, amma səthin altında böyük güclərin maraqları, hərbi planlar, diplomatik manevrlər və informasiya müharibəsi toqquşur. Tayvan boğazında baş verəcək hər hansı ciddi böhran yalnız Asiyanın deyil, bütün dünyanın siyasi və iqtisadi tarazlığını dəyişə bilər.
Alim Nəsirov
