Vətəndaş cəmiyyəti olmadan hüquqi dövlət mümkündürmü?

Vətəndaş cəmiyyəti və hüquqi dövlət anlayışları müasir siyasi-hüquqi sistemin əsas elementləri hesab olunur. Vətəndaş cəmiyyəti dedikdə dövlət strukturlarından kənarda fəaliyyət göstərən, fərdlərin və ictimai qrupların maraqlarını ifadə edən və onların müdafiəsini həyata keçirən institutların məcmusu nəzərdə tutulur.

Bu institutlara qeyri-hökumət təşkilatları, kütləvi informasiya vasitələri, ictimai birliklər, peşə təşkilatları və digər sosial qurumlar daxildir. Hüquqi dövlət isə qanunun aliliyinə əsaslanan, insan hüquq və azadlıqlarının təmin edildiyi, dövlət hakimiyyətinin hüquqla məhdudlaşdırıldığı idarəetmə formasını ifadə edir.

Azərbaycan Respublikasında bu iki anlayışın formalaşması və inkişafı müstəqillik dövrü ilə sıx bağlıdır. 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra ölkədə yeni hüquqi və institusional sistemin yaradılması istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır. 1995-ci ildə qəbul olunmuş Konstitusiya hüquqi dövlət quruculuğunun əsasını qoymuş, vətəndaşların hüquq və azadlıqlarını təsbit etmişdir. Bununla yanaşı, vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı üçün hüquqi baza yaradılmış, müxtəlif qanunlar və dövlət proqramları qəbul edilmişdir.

Müasir dövrdə vətəndaş cəmiyyəti institutları ilə dövlət orqanları arasında qarşılıqlı əlaqə hüquqi dövlətin inkişaf səviyyəsini müəyyən edən əsas amillərdən biri kimi çıxış edir. Bu baxımdan, Azərbaycanda vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı və hüquqi dövlət quruculuğu paralel və bir-birini tamamlayan proseslər kimi xarakterizə olunur.

Azərbaycanda vətəndaş cəmiyyətinin formalaşması və hüquqi dövlət quruculuğu istiqamətində mühüm irəliləyişlər əldə edilmişdir. Tarixi inkişaf mərhələləri, qəbul olunmuş hüquqi sənədlər və həyata keçirilən islahatlar bu prosesin davamlı və sistemli xarakter daşıdığını göstərir. Bununla yanaşı, qlobal çağırışlar və daxili ehtiyaclar bu sahədə islahatların davam etdirilməsini zəruri edir.

Mövzuyla bağlı Bakıvaxtı.az-a danışan hüquqşünas Ayxan Məmmədli bildirib ki, Azərbaycan Respublikasında vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı ilə hüquqi dövlət quruculuğu arasında əlaqə sistemli və qarşılıqlı asılılığa əsaslanır. Hüquqi dövlət anlayışı yalnız qanunların mövcudluğu ilə deyil, onların bütün ictimai münasibətlərdə üstün qüvvə kimi tətbiqi, dövlət orqanlarının hüquqla məhdudlaşdırılması və vətəndaş hüquqlarının effektiv müdafiəsi ilə xarakterizə olunur. Bu baxımdan vətəndaş cəmiyyəti dövlətin fəaliyyətinə ictimai nəzarəti təmin edən, qərarların legitimliyini gücləndirən və ictimai maraqların ifadəsini həyata keçirən əsas sosial-siyasi mexanizmdir. Vətəndaş cəmiyyətinin institutları -QHT-lər, media, ictimai şuralar və peşə birlikləri - hüquqi dövlətin “geri əlaqə” (feedback) sistemini formalaşdırır:

Ayxan Məmmədli: Vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı hüquqi dövlət quruculuğunun ayrılmaz komponentidir

"Ölkədə bu qarşılıqlı təsirin hüquqi bazası Konstitusiya prinsipləri, “Qeyri-hökumət təşkilatları (ictimai birliklər və fondlar) haqqında” qanun, “İctimai iştirakçılıq haqqında” qanun, Ombudsman institutu, məhkəmə-hüquq islahatları və elektron idarəetmə sistemləri ilə tənzimlənir. Xüsusilə “ASAN xidmət” və elektron hökumət platformaları dövlət xidmətlərinin şəffaflığını artırmaqla yanaşı, korrupsiya risklərini azaldır və vətəndaş-dövlət münasibətlərini institusional çərçivəyə salır. Bu mexanizmlər hüquqi dövlətin praktiki həyata keçirilməsinə xidmət edən mühüm idarəetmə innovasiyalarıdır".

Hüquqşünas qeyd edib ki, institusional mexanizmlərin effektivliyi bərabər səviyyədə deyil. Bir tərəfdən, rəqəmsallaşma və xidmətlərin mərkəzləşdirilmiş platformalarda təqdim edilməsi dövlətin səmərəliliyini artırır; digər tərəfdən isə vətəndaş cəmiyyətinin qərarvermə proseslərinə təsiri bəzən məhdud qalır. QHT-lərin maliyyələşmə imkanlarının məhdudluğu, donor asılılığı və bürokratik prosedurlar sektorun inkişaf tempinə təsir edən əsas faktorlardandır. İctimai şuraların bir hissəsində isə qərarların formalaşmasında real təsir gücü deyil, daha çox məsləhət xarakterli iştirak müşahidə olunur ki, bu da iştirakçılıq demokratiyasının tam reallaşmasını ləngidir:

"Digər mühüm problem məhkəmə sisteminin institusional müstəqilliyi və hüquqi müdafiə mexanizmlərinin səmərəliliyidir. Hüquqi dövlətin dayanıqlığı üçün məhkəmələrin tam müstəqil və şəffaf fəaliyyəti əsas şərtdir. Bu sahədə aparılan islahatlar müəyyən irəliləyişlər yaratsa da, vətəndaşların ədalət mühakiməsinə etimadının daha da gücləndirilməsi hələ də prioritet olaraq qalır. Eyni zamanda, hüquqi maarifləndirmənin aşağı səviyyəsi və vətəndaşların hüquqlarını tam bilməməsi ictimai nəzarətin effektivliyini azaldır".

Müsahibimizin sözlərinə görə, son illərdə rəqəmsal transformasiya və informasiya texnologiyalarının geniş tətbiqi vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyətini yeni mərhələyə çıxarmışdır. Sosial media platformaları ictimai rəyin formalaşmasını sürətləndirmiş, dövlət siyasətlərinə ictimai reaksiyanı daha operativ etmişdir. Bu isə dövlətin daha çevik cavabvermə mexanizmləri yaratmasına təkan verir. Bununla yanaşı, rəqəmsal mühitdə dezinformasiya riskləri və informasiya manipulyasiyası da yeni çağırışlar yaradır:

"Azərbaycan Respublikasında vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı hüquqi dövlət quruculuğunun ayrılmaz komponentidir və bu iki proses bir-birini qarşılıqlı şəkildə gücləndirir. Mövcud hüquqi və institusional mexanizmlər müəyyən səviyyədə effektiv olsa da, onların tam potensialı hələ reallaşmayıb. Prosesi daha da gücləndirmək üçün hüquqi tənzimləmələrin təkmilləşdirilməsi, ictimai iştirakçılığın formal deyil, real qərar təsiri ilə təmin olunması, QHT sektorunun maliyyə dayanıqlığının artırılması, məhkəmə müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi və hüquqi maarifləndirmənin genişləndirilməsi vacibdir. Bu istiqamətlər üzrə islahatlar dərinləşdikcə, hüquqi dövlət və vətəndaş cəmiyyəti arasında balans daha dayanıqlı və funksional xarakter alacaqdır".

Zeynəb Rzayeva

Yazı Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb