Bakı 
Dünya siyasətində elə dövrlər olur ki, enerji sadəcə iqtisadi məsələ olmaqdan çıxır və birbaşa təhlükəsizlik, diplomatiya, hərbi balans və qlobal güc mübarizəsinin mərkəzinə çevrilir. Hazırda biz məhz belə bir mərhələnin içindəyik.
Neft qiymətlərində baş verən hər dalğalanma artıq yalnız bazarın reaksiyası deyil, həm də Yaxın Şərqdəki gərginliyin, ABŞ–İran danışıqlarının, Hörmüz boğazı ətrafındakı risklərin və böyük güclərin qarşılıqlı təzyiq siyasətinin göstəricisidir.
Bu gün neft yenidən geosiyasətin əsas alətlərindən birinə çevrilir. Əgər əvvəllər enerji daha çox iqtisadi inkişafın mənbəyi kimi qiymətləndirilirdisə, indi o, həm də siyasi təzyiq vasitəsidir. Kim enerji yollarına nəzarət edirsə, kim hasilatı artırıb-azalda bilirsə, kim alternativ marşrutlar qurursa, o ölkə beynəlxalq sistemdə daha güclü mövqeyə sahib olur. Ona görə də yeni enerji müharibələri yalnız neft yataqları uğrunda deyil, həm də boru kəmərləri, dəniz keçidləri, limanlar, sanksiyalar və bazarlara çıxış uğrunda aparılır.
Bu prosesin ən həssas nöqtələrindən biri Hörmüz boğazıdır. Hörmüz sadəcə coğrafi keçid deyil, dünya enerji təhlükəsizliyinin sinir mərkəzlərindən biridir. Burada yaranan istənilən gərginlik dərhal neft qiymətlərinə, gəmiçilik xərclərinə, sığorta tariflərinə və ümumilikdə dünya iqtisadiyyatına təsir edir. ABŞ və İran arasında danışıqların taleyi də məhz buna görə yalnız iki ölkə arasındakı münasibət kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu danışıqların nəticəsi Avropadan Asiyaya qədər bütün enerji istehlakçılarını maraqlandırır.
Məsələnin digər tərəfi OPEC+ faktorudur. Neft hasilatının artırılması barədə qərarlar bazara sakitləşdirici siqnal kimi təqdim olunsa da, real vəziyyət daha mürəkkəbdir. Əgər regionda hərbi-siyasi risk qalırsa, təkcə hasilat qərarı kifayət etmir. Çünki nefti çıxarmaq bir məsələdir, onu təhlükəsiz şəkildə dünya bazarına çatdırmaq isə başqa məsələdir. Bu baxımdan enerji müharibəsinin yeni mərhələsində əsas sual artıq “kim nə qədər neft hasil edir” deyil, “kim nefti təhlükəsiz marşrutlarla bazara çıxara bilir” sualıdır.
Bu gün enerji təhlükəsizliyi ilə hərbi təhlükəsizlik arasında sərhəd demək olar ki, silinib. Dəniz yolları, tanker marşrutları, limanlar və boru kəmərləri strateji obyektlərə çevrilib. Rusiya-Ukrayna müharibəsi də bunu açıq göstərdi: enerji infrastrukturu müharibənin hədəfinə çevriləndə, onun təsiri yalnız döyüş meydanı ilə məhdudlaşmır, bütün Avropa bazarına yayılır. Eyni məntiq Yaxın Şərq üçün də keçərlidir. İran ətrafında gərginlik artdıqca enerji bazarı daha əsəbi reaksiya verir.
Burada diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, dünya enerji siyasətində artıq təkcə neft hasil edən ölkələr deyil, tranzit ölkələr də ön plana çıxır. Enerji marşrutları üzərində yerləşən dövlətlər yeni geosiyasi dəyər qazanır. Bu baxımdan Cənubi Qafqaz, Xəzər hövzəsi və Azərbaycan kimi ölkələrin əhəmiyyəti daha da artır. Çünki Avropa enerji təhlükəsizliyini tək mənbədən asılılıq üzərində qurmaq istəmir. Alternativ marşrutlar, sabit tərəfdaşlar və etibarlı nəqliyyat xətləri indi əvvəlkindən daha strateji görünür.
Yeni enerji müharibələrinin başqa bir xüsusiyyəti də sanksiyalarla bağlıdır. Sanksiyalar artıq klassik diplomatik təzyiq vasitəsi olmaqdan çıxıb, enerji bazarını yönləndirən əsas mexanizmlərdən birinə çevrilib. İran neftinə, Rusiya enerji sektoruna, tanker daşımalarına və maliyyə əməliyyatlarına tətbiq olunan məhdudiyyətlər göstərir ki, müasir dövrdə enerji müharibəsi təkcə silahla aparılmır. Bank sistemi, sığorta şirkətləri, liman xidmətləri və ödəniş mexanizmləri də bu mübarizənin bir hissəsinə çevrilib.
Nəticə etibarilə, neft yenidən böyük siyasətin mərkəzinə qayıdır. Amma bu dəfə mənzərə əvvəlkindən fərqlidir. Əvvəllər enerji müharibələri daha çox hasilat və qiymət üzərində qurulurdusa, indi məsələ daha genişdir: marşrut təhlükəsizliyi, sanksiya rejimləri, regional münaqişələr, dəniz boğazları və alternativ enerji keçidləri eyni zəncirin həlqələrinə çevrilib.
Bu proses yaxın aylarda daha da aktuallaşa bilər. Əgər ABŞ-İran danışıqları nəticə verməsə, Hörmüz boğazı ətrafında gərginlik davam etsə və Yaxın Şərqdə hərbi risklər artsa, neft qiymətləri yenidən qlobal iqtisadiyyat üçün ciddi təzyiq faktoruna çevriləcək. Əksinə, diplomatik razılaşma əldə olunsa, bazarlarda nisbi sabitlik yarana bilər. Amma bir reallıq dəyişmir: enerji artıq sadəcə iqtisadi resurs deyil, XXI əsrin ən mühüm geosiyasi silahlarından biridir.
Züriyə Qarayeva
