Bakı 
Tehran Ermənistanı ABŞ iıə İran arasında davam edəcəyi gözlənilən 60 günlük dialoq müddətində TRİPP layihəsi üzrə ciddi və geri dönülməz addımlar atmamağa çağırır. İran Xarici İşlər Nazirliyinin İrəvana ünvanladığı “tövsiyə” əslində diplomatik dillə ifadə olunmuş açıq siyasi təzyiqdir.
Bu mövqe ilk baxışda ehtiyatlı diplomatik xəbərdarlıq kimi görünə bilər, amma mahiyyət etibarilə İranın Cənubi Qafqazda formalaşan yeni nəqliyyat, enerji və təhlükəsizlik arxitekturasından narahatlığını göstərir. Çünki TRİPP təkcə yol, dəmir yolu və ya tranzit xətti deyil; bu layihə regionda geosiyasi çəkilərin dəyişməsi, kommunikasiyaların Rusiya və İran üzərindən asılılığının azalması, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında daha dayanıqlı bağlantının qurulması və Qərbin Cənubi Qafqazda iqtisadi-siyasi iştirakının artması deməkdir.
İranın əsas qorxusu ondan ibarətdir ki, TRİPP reallaşarsa, Tehran uzun illər istifadə etdiyi tranzit üstünlüyünü itirə bilər. Azərbaycanla Naxçıvan arasında alternativ bağlantının açılması İranın bu istiqamətdəki vasitəçi və keçid ölkə rolunu zəiflədəcək. Digər tərəfdən, layihənin ABŞ adı və dəstəyi ilə irəliləməsi Tehran üçün əlavə təhlükəsizlik narahatlığı yaradır. İran Cənubi Qafqazda ABŞ-nin infrastruktur, nəqliyyat və iqtisadi layihə adı altında uzunmüddətli möhkəmlənməsini öz sərhədləri yaxınlığında strateji təhdid kimi qiymətləndirir. Buna görə də Tehran məsələni təkcə Ermənistan-Azərbaycan münasibətləri kontekstində deyil, ABŞ ilə regional rəqabət prizmasından oxuyur.
Lakin İranın bu mövqeyi layihəni tam dayandırmaq gücündə deyil. Tehran müəyyən diplomatik təzyiq yarada, Ermənistan daxilində layihəyə qarşı ehtiyatlı dairələri aktivləşdirə, Rusiya ilə mövqe yaxınlığı quraraq prosesi ləngitməyə çalışa bilər. Amma TRİPP-in taleyi yalnız İranın etirazından asılı deyil. Burada əsas həlledici faktorlar Azərbaycan və Ermənistan arasında siyasi razılaşmanın davamlılığı, ABŞ-nin layihəyə real siyasi və maliyyə dəstəyi, Ermənistan hakimiyyətinin strateji seçimdə geri çəkilib-çəkilməməsi və regionda təhlükəsizlik balansının necə formalaşmasıdır. Əgər İrəvan layihəni öz suverenliyi çərçivəsində iqtisadi fürsət kimi təqdim etməyə davam etsə, Bakının bağlantı tələbi ilə ABŞ-nin regional maraqları üst-üstə düşsə, İranın etirazı layihənin qarşısında maneə yox, daha çox gecikdirici faktor olacaq.
Burada Ermənistanın mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İrəvan bir tərəfdən İranla münasibətləri tam korlamaq istəmir, çünki İran Ermənistan üçün mühüm qonşu və müəyyən mənada strateji nəfəs borusu sayılır. Digər tərəfdən isə Ermənistan son illərdə Rusiya asılılığından çıxmaq, Qərblə münasibətləri dərinləşdirmək və regional təcriddən qurtulmaq xətti götürüb. TRİPP bu baxımdan Paşinyan hökuməti üçün həm iqtisadi, həm də siyasi fürsətdir. Layihə Ermənistanı yalnız dalan ölkə olmaqdan çıxarıb tranzit xəttinin iştirakçısına çevirə bilər. Ona görə Tehran İrəvana “gözləyin” deyərkən əslində Ermənistanın Qərb istiqamətində atdığı addımı yavaşıtmağa çalışır.
Azərbaycan üçün isə məsələ daha geniş strateji məna daşıyır. TRİPP Azərbaycanın Naxçıvanla quru bağlantısı məsələsini beynəlxalq gündəmdə saxlayır və regionda yeni nəqliyyat xəritəsinin formalaşmasına xidmət edir. Bu layihə reallaşarsa, Bakı həm Türkiyə ilə bağlantı imkanlarını gücləndirəcək, həm də Orta Dəhlizin əhəmiyyətini artıracaq. İranın narahatlığı da məhz buradan doğur: Cənubi Qafqazda yeni kommunikasiyalar açıldıqca Tehran əvvəlki kimi “məcburi keçid ölkəsi” statusunu saxlaya bilmir. Bu isə İranın həm iqtisadi gəlirlərinə, həm də siyasi təsir mexanizmlərinə toxunur.
Nəticə etibarilə, İranın TRİPP-ə qarşı mövqeyi layihə üçün risk yaradır, amma onu avtomatik olaraq bloklayan amil deyil. Tehran prosesi ləngidə, Ermənistan üzərində psixoloji və diplomatik təzyiq qura, regional təhlükəsizlik ritorikasını sərtləşdirə bilər. Lakin TRİPP artıq yalnız Ermənistanın və Azərbaycanın daxili razılaşması səviyyəsində deyil, daha böyük geosiyasi layihə kimi formalaşır. Bu səbəbdən İranın etirazı layihənin qarşısında əsas maneə deyil, yeni mərhələdə gözlənilən müqavimət xəttidir. Əsas sual budur: Ermənistan bu təzyiq qarşısında geri çəkiləcək, yoxsa yeni regional reallığın iştirakçısı olmaq seçimini davam etdirəcək?
Alim Nəsirov
