Bakı 
Kanadada keçirilən G7 sammitinin əsas diqqət mərkəzində Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdəki vəziyyət və qlobal iqtisadi problemlər olsa da, kulislərdə baş verən bir görüş gələcək dünya nizamı baxımından daha böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Söhbət ABŞ Prezidenti Donald Trampla Hindistanın Baş naziri Narendra Modi arasında keçirilən danışıqlardan gedir.
İlk baxışdan bu görüş adi diplomatik təmas kimi görünə bilər. Lakin əslində Vaşinqtonun son illərdə həyata keçirdiyi geosiyasi strategiyanın ən vacib istiqamətlərindən biri məhz Hindistanla münasibətlərin yeni səviyyəyə qaldırılmasıdır. Bu səbəbdən G7 çərçivəsində verilən bəyanatlar və əldə olunan razılaşmalar diqqətlə izlənilir.
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində ABŞ üçün əsas strateji çağırış artıq Rusiya deyil, Çindir. Vaşinqtonda hesab edirlər ki, XXI əsrin əsas rəqabəti ABŞ və Çin arasında gedəcək. Pekin iqtisadi, texnoloji və hərbi baxımdan sürətlə güclənir, Asiya-Sakit okean regionunda təsir dairəsini genişləndirir və qlobal idarəetmədə daha böyük rol tələb edir. ABŞ isə bu yüksəlişi balanslaşdırmaq üçün yeni tərəfdaşlara ehtiyac duyur. Bu tərəfdaşların arasında ən mühümü isə Hindistandır.
Hindistan bu gün dünyanın ən çox əhaliyə malik ölkəsidir. Ölkənin iqtisadiyyatı sürətlə böyüyür, texnologiya sektoru genişlənir, hərbi potensialı artır və beynəlxalq təsiri ildən-ilə güclənir. Ən əsası isə Hindistan Çinin əsas regional rəqiblərindən biridir. Məhz buna görə Vaşinqton Yeni Dehlini sadəcə tərəfdaş yox, gələcək qlobal balansın əsas sütunlarından biri kimi görür.
G7 sammitində Tramp və Modi arasında aparılan danışıqlarda iqtisadi əməkdaşlıq xüsusi yer tutdu. Tərəflər yeni ticarət sazişinin hazırlanmasını sürətləndirmək barədə razılığa gəldilər. Bu addım təsadüfi deyil. Son illər ABŞ şirkətlərinin bir hissəsi istehsal zəncirlərini Çindən çıxarmağa çalışır. Vaşinqton anlayır ki, Çindən asılılığın azaldılması üçün alternativ istehsal mərkəzləri lazımdır. Hindistan isə həm böyük bazara, həm ucuz işçi qüvvəsinə, həm də inkişaf edən sənaye potensialına malikdir.
Bununla yanaşı, ABŞ Hindistanı təkcə iqtisadi tərəfdaş kimi görmür. Son illər müdafiə sahəsində əməkdaşlıq da əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Vaşinqton Hindistana müasir texnologiyalar təqdim edir, birgə hərbi təlimlər keçirilir və dəniz təhlükəsizliyi məsələlərində koordinasiya gücləndirilir. Xüsusilə Hind okeanı və Cənubi Çin dənizi ətrafında baş verən proseslər fonunda bu əməkdaşlıq daha da vacib görünür.
Lakin ABŞ-Hindistan münasibətlərinin maraqlı tərəfi ondan ibarətdir ki, Yeni Dehli özünü heç vaxt Vaşinqtonun müttəfiqi kimi təqdim etmir. Hindistan ənənəvi olaraq strateji muxtariyyət siyasəti yürüdür. Başqa sözlə, Hindistan nə ABŞ blokuna tam qoşulmaq, nə də Çin və Rusiyanın yanında dayanmaq istəyir. O, hər iki tərəflə münasibətləri qorumağa çalışır.
Məhz buna görə Hindistan Ukrayna müharibəsi başlayandan sonra Rusiyadan neft almağa davam etdi. ABŞ və Avropanın təzyiqlərinə baxmayaraq, Yeni Dehli Moskva ilə iqtisadi əlaqələri tam dayandırmadı. Eyni zamanda Hindistan ABŞ-la strateji tərəfdaşlığını da inkişaf etdirdi. Bu balans siyasəti Modi hökumətinin əsas xarici siyasət xəttidir.
Tramp administrasiyası da bunu anlayır. Vaşinqton Hindistanı öz tərəfinə çəkmək üçün ultimatum dili ilə deyil, iqtisadi və texnoloji əməkdaşlıq vasitəsilə işləməyə üstünlük verir. G7-də verilən mesajlardan biri də məhz budur. ABŞ Hindistanı seçməyə məcbur etmək istəmir, əksinə, onu özünə daha yaxın tərəfdaşa çevirmək istəyir.
Bu prosesin Çinə təsiri xüsusi diqqət çəkir. Pekin uzun müddətdir ki, ABŞ-ın Hindistanı Çinə qarşı regional balans elementi kimi formalaşdırmağa çalışdığını düşünür. Çin-Hindistan sərhədində yaşanan gərginliklər, Hind okeanında nüfuz uğrunda rəqabət və texnologiya sahəsində artan qarşıdurma bu narahatlığı daha da artırır. Ona görə də G7-də ABŞ-Hindistan yaxınlaşması Pekində diqqətlə izlənilir.
Əslində bu gün dünya siyasətində maraqlı paradoks yaranıb. Bir tərəfdən ABŞ və Çin arasında rəqabət dərinləşir. Digər tərəfdən isə bu rəqabətin taleyi bir çox hallarda üçüncü ölkələrin seçimlərindən asılı olur. Hindistan həmin ölkələrin ən vacibidir. Çünki Yeni Dehli hansı istiqamətə daha çox yaxınlaşsa, qlobal güc balansı da həmin istiqamətdə dəyişəcək.
G7 sammitindən çıxan əsas nəticələrdən biri budur ki, ABŞ Hindistanı gələcəyin qlobal nizamında əsas tərəfdaşlardan biri hesab edir. Vaşinqton üçün Hindistan sadəcə böyük bazar və ya regional güc deyil. O, Çinin yüksəlişini balanslaşdıracaq strateji dayaqlardan biridir. Hindistan isə bu vəziyyətdən maksimum fayda götürməyə çalışır və böyük güclər arasındakı rəqabəti öz inkişafı üçün fürsətə çevirmək istəyir.
Bu səbəbdən G7-də Tramp və Modi arasında keçirilən görüş adi diplomatik protokol hadisəsi deyil. Bu görüş əslində gələcək dünya nizamının necə formalaşacağı barədə verilən siyasi mesaj idi. Qarşıdakı illərdə ABŞ-Çin rəqabətinin taleyini müəyyən edən əsas amillərdən biri məhz Vaşinqtonla Yeni Dehli arasındakı münasibətlərin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi olacaq.
Ruslan Zəngəzur
