Bakı 
ABŞ-nin Çinlə qarşıdakı danışıqlarda Rusiya və İran neftinin alışının azaldılmasını tələb etməsi əslində yalnız enerji bazarı ilə bağlı məsələ deyil. Bu addım Vaşinqtonun qlobal sanksiya siyasətini gücləndirmək və Moskva ilə Tehranın enerji gəlirlərini azaltmaq strategiyasının bir hissəsidir.
Rusiya Ukrayna müharibəsi fonunda enerji satışından əldə etdiyi gəlirlərlə iqtisadi sabitliyini qorumağa çalışır, İran isə sanksiyalara baxmayaraq Çin kimi böyük bazarlar vasitəsilə neft ixracını davam etdirir. ABŞ Çinə təzyiq göstərərək bu iki ölkənin əsas alıcılarından birini zəiflətmək istəyir. Bu kontekstdə Vaşinqton Pekinə alternativ iqtisadi paket təklif edir: ABŞ nefti və qazı, “Boeing” təyyarələrinin satışı və kənd təsərrüfatı məhsullarının, xüsusilə soyanın ixracının artırılması. Beləliklə, ABŞ Çin bazarına daxil olmaqla həm öz enerji sektorunu gücləndirməyə, həm də ticarət balansını yaxşılaşdırmağa çalışır.
Lakin Çin üçün enerji ticarəti yalnız iqtisadi məsələ deyil, həm də strateji təhlükəsizlik elementidir. Pekin uzun illərdir enerji mənbələrini diversifikasiya etməyə çalışır və Rusiya ilə İran bu strategiyanın mühüm hissəsidir. Bu ölkələrdən alınan neft Çin üçün həm daha ucuzdur, həm də ABŞ təsirindən nisbətən kənar alternativ marşrutlar təqdim edir. Buna görə də Pekinin bu alışları ciddi şəkildə azaltması ehtimalı yalnız iqtisadi təkliflərlə həll ediləcək məsələ deyil. Çin belə danışıqlarda adətən qarşılığında daha böyük siyasi güzəştlər tələb edir və Tayvan məsələsi bu baxımdan Pekinin ən güclü diplomatik alətlərindən biridir.
Si Cinpinin mümkün danışıqlarda Tayvanın müstəqilliyi ilə bağlı məsələni gündəmə gətirməsi ABŞ-Çin münasibətlərinin əsas strateji xəttini açıq şəkildə göstərir. Çin Tayvanı öz ərazisinin ayrılmaz hissəsi hesab edir və ABŞ-nin Tayvana siyasi və hərbi dəstəyini milli təhlükəsizliyə təhdid kimi görür. Pekin üçün Tayvan yalnız ərazi məsələsi deyil, həm də regional nüfuz və dövlət suverenliyi məsələsidir. Buna görə Çin ABŞ ilə aparılan böyük iqtisadi və enerji danışıqlarını Tayvan siyasətinə təsir etmək üçün istifadə edə bilər. Bu, klassik böyük dövlət diplomatiyası modelidir: iqtisadi sövdələşmə siyasi güzəştlərlə bağlanır.
Digər tərəfdən, ABŞ üçün də Tayvan məsələsi strateji əhəmiyyət daşıyır. Vaşinqton Asiya-Sakit okean regionunda Çinin təsirinin artmasını balanslaşdırmaq üçün Tayvanı mühüm tərəfdaş kimi görür. ABŞ Tayvanın müdafiə qabiliyyətini gücləndirməklə həm regionda qüvvələr balansını qorumağa, həm də Çinin mümkün hərbi təzyiqinin qarşısını almağa çalışır. Bu səbəbdən Pekinin Tayvanla bağlı sərt tələblər irəli sürməsi ABŞ üçün asan qəbul ediləcək mövqe deyil. Nəticədə enerji ticarəti ilə başlayan danışıqlar böyük geosiyasi qarşıdurmanın yeni mərhələsinə çevrilə bilər.
Ümumilikdə bu proses qlobal siyasətdə yeni tendensiyanı göstərir: enerji, ticarət və təhlükəsizlik məsələləri artıq bir-birindən ayrılmır. ABŞ Çinlə iqtisadi alətlər vasitəsilə geosiyasi məqsədlərinə çatmağa çalışır, Çin isə iqtisadi gücünü siyasi təsir vasitəsinə çevirir. Bu səbəbdən qarşıdakı danışıqlar yalnız neft ticarəti ilə bağlı texniki müzakirə olmayacaq. Əksinə, bu görüşlər ABŞ-Çin rəqabətinin, Rusiya və İranla münasibətlərin və Tayvan məsələsinin gələcəyini müəyyən edə biləcək geniş geosiyasi sövdələşmələrin bir hissəsinə çevrilə bilər.
Ruslan Zəngəzur
