Bakı 
Son günlər Rusiya-Ukrayna müharibəsində hərbi aktivlik yenidən artıb. Ukrayna pilotsuz uçuş aparatları ilə Rusiyanın neft emalı zavodlarını, enerji obyektlərini və işğal altındakı Krımda logistika xətlərini hədəfə alıb. Xüsusilə Krımda dəmir yolu körpüsü, enerji infrastrukturu, neft anbarları və yarımadanın təchizat marşrutları zərbə altında qalıb.
Bu hücumların məqsədi Rusiyanın Krım üzərindən cənub cəbhəsinə hərbi təchizat imkanlarını zəiflətmək, eyni zamanda Moskvanın enerji gəlirlərinə və daxili sabitliyinə təzyiq göstərməkdir. Məhz belə bir fonda Vladimir Putinin “Rusiya Ukrayna ilə 2022-ci ilin İstanbul razılaşmaları əsasında sülh danışıqlarına hazırdır” bəyanatı səsləndirməsi təsadüfi görünmür.
2022-ci ilin İstanbul razılaşması müharibənin ilk aylarında Rusiya və Ukrayna arasında müzakirə edilən ilkin sülh çərçivəsi idi. Həmin dövrdə əsas ideya Ukraynanın neytral status qəbul etməsi, NATO-ya üzvlükdən imtina etməsi, əvəzində isə beynəlxalq təhlükəsizlik təminatları alması üzərində qurulmuşdu. Krım məsələsinin ayrıca və uzunmüddətli danışıqlar predmeti kimi saxlanılması, Donbasın statusunun isə daha yüksək siyasi səviyyədə müzakirəsi nəzərdə tutulurdu. Yəni İstanbul sənədi tam sülh sazişi deyildi, daha çox tərəflərin mümkün kompromis çərçivəsini yoxladığı ilkin diplomatik baza idi.
Putinin bu sənədə istinad etməsi ilk baxışda sülhə çağırış kimi görünə bilər. Lakin burada əsas məqam odur ki, Moskva danışıqları bugünkü Ukrayna şərtləri ilə deyil, 2022-ci ilin müharibənin ilkin mərhələsində formalaşmış şərtləri ilə aparmaq istəyir. O dövrdə Ukrayna daha çətin vəziyyətdə idi, Qərbin hərbi dəstəyi indiki qədər geniş deyildi və Kiyev təhlükəsizlik təminatları müqabilində neytrallıq modelini müzakirə etməyə daha açıq görünürdü. Bu gün isə vəziyyət dəyişib: Ukrayna NATO ilə daha sıx əməkdaşlıq edir, Qərbdən uzunmüddətli hərbi yardım alır və Rusiya tərəfindən işğal edilmiş ərazilərin tanınmasını qəti şəkildə rədd edir.
Bu baxımdan Putinin mövqeyi klassik mənada geri çəkilmə kimi qiymətləndirilə bilməz. Əgər Moskva həqiqətən geri çəkilsəydi, bunu işğal etdiyi ərazilərdən çıxmaq, atəşkəsə razılıq vermək və Ukraynanın suveren seçim hüququnu tanımaqla göstərərdi. Halbuki Rusiya “İstanbul razılaşması”na istinad etməklə yanaşı, həm də “reallıqların nəzərə alınmalı olduğunu” bildirir. Bu ifadə isə Kremlin dilində adətən Rusiyanın işğal etdiyi və sonradan öz ərazisi kimi elan etdiyi bölgələrin statusunun müzakirəyə açıq olmaması deməkdir.
Putinin bəyanatının əsas siyasi mesajı budur: Moskva danışıqlar masasına qayıtmağa hazır olduğunu göstərmək istəyir, amma bu masada gündəliyi özü müəyyən etməyə çalışır. Rusiya bununla həm Ukraynaya, həm də Qərbə “sülhə mane olan tərəf biz deyilik” mesajı verməyə çalışır. Eyni zamanda Moskva Ukraynanın son dron hücumlarını “Rusiya cəmiyyətini destabilizasiya etmək cəhdi” kimi təqdim edir və özünü müdafiə mövqeyində göstərməyə çalışır. Bu, informasiya müharibəsinin də bir hissəsidir.
Ukraynanın bu təklifə münasibəti böyük ehtimalla ehtiyatlı və sərt olacaq. Çünki Kiyev üçün 2022-ci ilin İstanbul şərtlərinə qayıtmaq indiki siyasi reallıqda riskli görünür. Ukrayna tərəfi hesab edir ki, müharibənin başlanmasından sonra Buça hadisələri, genişmiqyaslı dağıntılar, ərazi itkiləri və Rusiyanın ilhaq qərarları əvvəlki danışıqlar bazasını faktiki olaraq köhnəldib. Bundan başqa, Ukrayna cəmiyyəti üçün ərazi güzəşti və neytrallıq məsələsi artıq təkcə diplomatik deyil, həm də milli təhlükəsizlik və siyasi legitimlik məsələsidir.
Yaxın perspektivdə bu bəyanat atəşkəs ehtimalını müəyyən qədər gündəmdə saxlasa da, real sülh prosesinin başlanması üçün kifayət etmir. Çünki tərəflərin əsas tələbləri arasında dərin uçurum qalır. Rusiya Ukraynanın neytrallığını, hərbi məhdudiyyətlərini və “yeni ərazi reallıqlarının” qəbulunu istəyir. Ukrayna isə Rusiya qoşunlarının çıxarılmasını, ərazi bütövlüyünün bərpasını və təhlükəsizlik zəmanətlərini əsas şərt kimi irəli sürür.
Hazırda həm Moskva, həm də Kiyev danışıqlara hazır olduğunu desə də, hər iki tərəf bunu daha çox öz siyasi mövqeyini gücləndirmək üçün edir. Ukrayna Rusiya daxilində enerji və logistika obyektlərinə zərbələrlə Moskvanın müharibə aparmaq imkanlarını zəiflətməyə çalışır. Rusiya isə cəbhədə təzyiqi davam etdirməklə danışıqlar masasına daha güclü mövqedə oturmaq istəyir. Buna görə Putinin İstanbul razılaşmasına qayıdış çağırışı sülhə doğru real dönüşdən çox, diplomatik manevr və siyasi təzyiq aləti kimi görünür.
Nəticə etibarilə, bu bəyanat müharibənin bitməsi istiqamətində ciddi dönüş nöqtəsi deyil, amma diplomatik ritorikanın yenidən aktivləşdiyini göstərən mühüm siqnaldır. Moskva dünyaya danışıqlara açıq olduğunu nümayiş etdirməyə çalışır, Kiyev isə bunu Rusiyanın əvvəlki şərtləri yeni reallıq adı altında yenidən qəbul etdirmək cəhdi kimi oxuyacaq. Ona görə də yaxın müddətdə tam atəşkəs ehtimalı zəif qalır. Real sülh üçün təkcə İstanbul razılaşmasına istinad kifayət deyil; tərəflərin müharibənin dörd il ərzində yaratdığı yeni siyasi, hərbi və humanitar reallıqları qəbul edən daha geniş və etibarlı mexanizmə ehtiyacı var.
Alim Nəsirov
