Bakı 
Bişkek sammitinin siyasi çıxışların kölgəsində qalan, lakin gələcək baxımından ən mühüm nəticələrindən biri süni intellekt və rəqəmsal infrastrukturla bağlı qəbul edilən qərarlardır.
Sammitdə regional məlumat emalı mərkəzlərinin, hesablama güclərinin və süni intellekt sənayesinin inkişafını nəzərdə tutan konsepsiya təsdiqlənib. Eyni zamanda, süni intellekt sahəsində əməkdaşlıq memorandumu və 2026–2028-ci illər üzrə beynəlxalq informasiya təhlükəsizliyi planı qəbul olunub. Bu qərarlar ŞƏT-in ənənəvi təhlükəsizlik təşkilatı çərçivəsindən çıxaraq texnoloji əməkdaşlıq platformasına çevrilmək istədiyini göstərir. Artıq söhbət yalnız terrorizmə qarşı mübarizədən deyil, gələcək iqtisadiyyatın və siyasi gücün əsas mənbəyi olan məlumatlara kimin nəzarət edəcəyindən gedir.
Müasir dünyada məlumat mərkəzləri, bulud texnologiyaları və süni intellekt sistemləri adi iqtisadi layihələr hesab edilmir. Bu infrastruktur həm dövlət idarəçiliyinə, həm müdafiəyə, həm maliyyə sisteminə, həm də ictimai rəyin formalaşmasına təsir göstərir. Buna görə ŞƏT ölkələrinin ortaq rəqəmsal məkan yaratmaq təşəbbüsü əslində texnoloji suverenlik axtarışıdır. Təşkilat üzvləri məlumatların Qərb şirkətlərinin serverlərində saxlanmasından və xarici texnologiyalardan həddindən artıq asılılıqdan narahatdırlar. Regional məlumat mərkəzlərinin yaradılması bu asılılığı azaltmaqla yanaşı, ŞƏT daxilində ayrıca texnoloji standartların meydana çıxmasına səbəb ola bilər.
Lakin bu proses təşkilat daxilində tam problemsiz inkişaf etməyəcək. Çin süni intellekt, telekommunikasiya avadanlığı və rəqəmsal infrastruktur sahəsində əsas maliyyə və texnologiya mənbəyi rolunu oynamağa çalışacaq. Rusiya daha çox informasiya təhlükəsizliyi, məlumatların ölkə daxilində saxlanılması və rəqəmsal suverenlik prinsiplərini önə çıxaracaq. Hindistan isə güclü proqram təminatı sektoru və insan kapitalı ilə prosesdə müstəqil mövqe tutmağa çalışacaq. Buna görə ŞƏT-in rəqəmsal gündəmi əməkdaşlıqla yanaşı, Çin, Rusiya və Hindistan arasında standartlar, bazarlar və texnoloji təsir uğrunda rəqabət meydanına da çevrilə bilər.
Bu yeni istiqamət Azərbaycan üçün də mühüm imkanlar yaradır. Azərbaycan ŞƏT tərəfdaşı kimi təşkilatın qərarlarının qəbulunda üzv dövlətlərlə eyni hüquqa malik olmasa da, ayrı-ayrı texnoloji və investisiya layihələrinə qoşula bilər. Ölkənin Şərq–Qərb və Şimal–Cənub istiqamətləri arasında yerləşməsi yalnız fiziki yüklərin deyil, rəqəmsal məlumat axınlarının daşınması baxımından da əhəmiyyətlidir. Azərbaycan regional məlumat mərkəzlərinin yerləşdirilməsi, fiber-optik bağlantıların genişləndirilməsi, yaşıl enerji ilə işləyən rəqəmsal infrastrukturun qurulması və süni intellekt üzrə mütəxəssis hazırlığı sahələrində konkret təşəbbüslərlə çıxış edə bilər. Beləliklə, ölkə ŞƏT-lə münasibətlərini yalnız siyasi dialoq və nəqliyyat əməkdaşlığı ilə məhdudlaşdırmadan texnoloji sahəyə də daşıya bilər.
Bununla belə, yeni əməkdaşlıq imkanları müəyyən risklər də yaradır. Xarici avadanlıq və proqram təminatından asılılıq bir texnoloji mərkəzdən uzaqlaşaraq digərindən asılı vəziyyətə düşmək təhlükəsi doğura bilər. Məlumatların harada saxlanılması, onlara hansı dövlətlərin çıxış əldə etməsi və şəxsi məlumatların necə qorunması ciddi hüquqi suallardır. Süni intellekt sistemlərinin dövlət nəzarəti, təhlükəsizlik və ictimai idarəçilik məqsədilə istifadəsi insan hüquqları və məlumat azadlığı ilə bağlı mübahisələri də gücləndirə bilər. Buna görə Azərbaycan əməkdaşlığa açıq olmaqla yanaşı, məlumat təhlükəsizliyi və milli texnoloji maraqlarını qoruyan müstəqil qaydalar formalaşdırmalıdır.
Bişkek sammitində qəbul edilən qərarlar göstərir ki, ŞƏT gələcəyin güc mübarizəsinin təkcə enerji marşrutları və hərbi imkanlar üzərindən aparılmayacağını anlayır. Qarşıdakı dövrdə əsas rəqabət hesablama gücü, məlumat bazaları, süni intellekt modelləri və rəqəmsal standartlar uğrunda gedəcək. Ancaq qəbul edilən konsepsiyaların real məlumat mərkəzlərinə, investisiyalara və ortaq layihələrə çevrilib-çevrilməyəcəyi hələ açıq qalır. Azərbaycan isə bu prosesə kənardan baxan tərəf deyil, öz təkliflərini irəli sürən fəal iştirakçı olmağa çalışmalıdır. Çünki yeni Avrasiya düzənində yalnız nəqliyyat yollarına deyil, məlumat yollarına nəzarət edən dövlətlər də strateji üstünlük əldə edəcəklər.
Alim Nəsirov
