Bakı 
ABŞ Konqresində Rusiyaya qarşı hazırlanmış yeni sanksiya təşəbbüsü Vaşinqtonun Moskva ilə iqtisadi mübarizəsində daha sərt mərhələyə keçmək niyyətini göstərir. “Senator Lindsey O. Graham Sanctioning Russia Act of 2026” adlandırılan qanun layihəsi iyulun 16-da 60-dan çox senatorun dəstəyi ilə təqdim olunub.
Layihənin əsas məqsədi Rusiyanın neft və qaz satışından əldə etdiyi gəlirləri azaltmaq, bununla da Moskvanın Ukraynadakı müharibəni maliyyələşdirmək imkanlarını zəiflətməkdir. Sənəd həm respublikaçıların, həm də demokratların geniş dəstəyini qazandığı üçün onun Senatda qəbul olunma ehtimalı yüksək qiymətləndirilir. Lakin qanun layihəsi hələ qüvvəyə minməyib və onun tətbiqi üçün əvvəlcə Konqresin hər iki palatasından keçməsi, daha sonra prezident tərəfindən imzalanması tələb olunur.
Yeni təşəbbüsün əvvəlki sanksiya paketlərindən əsas fərqi yalnız Rusiyanın özünü deyil, Rusiya enerji resurslarının əsas alıcılarını da hədəfə almasıdır. Layihə ABŞ prezidentinə Rusiyadan ən çox neft və təbii qaz alan beş ölkədən idxal olunan məhsullara 100 faizə qədər tarif tətbiq etmək səlahiyyəti verir. Bu, faktiki olaraq ikinci dərəcəli sanksiya mexanizmidir: Vaşinqton Moskva ilə enerji əməkdaşlığını davam etdirən dövlətləri ABŞ bazarına çıxış imkanlarını məhdudlaşdırmaqla seçim qarşısında qoymaq istəyir. Məqsəd həmin ölkələri Rusiya nefti və qazından imtina etməyə və ya idxalı əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa məcbur etməkdir.
Qanun layihəsinin ilkin variantında Rusiya enerjisini alan ölkələrə 500 faizlik tarif tətbiqi nəzərdə tutulurdu. Lakin bu hədd həm ABŞ-nin müttəfiqlərinə, həm də qlobal ticarət sisteminə ağır zərbə vura biləcəyi üçün sənəd yenidən işlənib və mümkün tarifin yuxarı həddi 100 faizə endirilib. Eyni zamanda tədbirlərin yalnız Rusiya nefti və qazının ən böyük beş alıcısına tətbiq olunması nəzərdə tutulur. Bu dəyişiklik layihənin daha real və siyasi baxımdan keçərli olmasına xidmət etsə də, 100 faizlik tarif yenə də son dərəcə ağır iqtisadi təzyiq vasitəsidir. Belə bir rüsum hədəf ölkələrin mallarını ABŞ bazarında faktiki olaraq rəqabətsiz vəziyyətə sala bilər.
Senat əməkdaşlarının açıqladığı məlumatlara görə, Rusiya xam neftinin ən böyük beş alıcısı Çin, Hindistan, Slovakiya, Macarıstan və Azərbaycandır. Rusiya təbii qazının əsas idxalçıları sırasında isə Çin, Fransa, Yaponiya, Macarıstan və Belçikanın adı çəkilir. Bununla belə, layihədə Rusiya qaz ixracının 15 faizindən azını alan və idxalı azaltmaq istiqamətində ciddi addımlar atan ölkələr üçün istisna nəzərdə tutulur. Bu istisnanın Fransa, Yaponiya, Macarıstan və Belçika kimi ölkələri mümkün tariflərdən kənarda saxlaya biləcəyi bildirilir. Azərbaycanla bağlı məsələ isə ayrıca diqqət tələb edir, çünki neft alıcıları siyahısında ölkəmizin adının çəkilməsi hələ avtomatik olaraq sanksiyanın tətbiq ediləcəyi anlamına gəlmir. Qərarın necə həyata keçiriləcəyi, hansı ticarət göstəricilərinin əsas götürüləcəyi və prezidentin istisna səlahiyyətindən necə istifadə edəcəyi həlledici olacaq.
Layihənin digər mühüm istiqaməti Rusiyanın sanksiyalardan yayınma mexanizmlərini sıradan çıxarmaqdır. Sənəddə Rusiyanın “kölgə donanması” kimi tanınan, köhnə və tez-tez başqa ölkələrin bayraqları altında fəaliyyət göstərən tankerlərinin hədəfə alınması nəzərdə tutulur. Moskva həmin gəmilər vasitəsilə Qərbin sığorta, logistika və qiymət məhdudiyyətlərini keçərək neft ixracını davam etdirməyə çalışır. Yeni tədbirlər bu tankerlərlə yanaşı, onların sahiblərini, operatorlarını, vasitəçi şirkətləri və maliyyə əlaqələrini də təzyiq altında qoya bilər. Bu, Rusiyanın enerji ixracının fiziki daşınma imkanlarını məhdudlaşdırmaq və Moskvanın alternativ logistika şəbəkələrini daha bahalı hala gətirmək məqsədi daşıyır.
Sanksiyalar Rusiyanın Mərkəzi Bankını, əsas maliyyə institutlarını, yüksək vəzifəli siyasi və hərbi şəxsləri, eləcə də iri enerji layihələrini də əhatə edə bilər. Yamal LNG, Arctic LNG 1, Arctic LNG 2 və Arctic LNG 3 kimi layihələrin adının sənəddə çəkilməsi Vaşinqtonun yalnız Rusiyanın mövcud gəlirlərini deyil, gələcək enerji ixrac potensialını da hədəfə aldığını göstərir. ABŞ bununla Rusiyanın Arktika bölgəsində mayeləşdirilmiş təbii qaz istehsalını genişləndirmək və Asiya bazarlarına daha böyük həcmdə çıxmaq imkanlarını məhdudlaşdırmaq istəyir. Beləliklə, yeni paket qısamüddətli maliyyə təzyiqi ilə yanaşı, Rusiyanın uzunmüddətli enerji strategiyasına da zərbə vurmağa hesablanıb.
Layihənin siyasi məqsədi Rusiyanın müharibə xərclərini artırmaq və Vladimir Putini danışıqlara məcbur etməkdir. ABŞ senatorlarının məntiqinə görə, Moskva neft və qaz satışından böyük gəlirlər əldə etdiyi müddətdə hərbi əməliyyatları davam etdirmək imkanını qoruyacaq. Buna görə də Vaşinqton artıq yalnız Rusiyaya birbaşa sanksiyalar tətbiq etməklə kifayətlənmək istəmir. Çünki Rusiya Avropa bazarındakı itkilərinin müəyyən hissəsini Çin, Hindistan və digər alıcılar hesabına kompensasiya edə bilib. Yeni layihə məhz bu alternativ bazarları daraltmağa və Rusiyanın enerji ixracını iqtisadi baxımdan daha az gəlirli etməyə yönəlib.
Lakin bu strategiyanın ciddi riskləri də mövcuddur. Çin və Hindistan dünyanın ən böyük enerji istehlakçıları və ABŞ-nin mühüm ticarət tərəfdaşlarıdır. Onlara qarşı 100 faizlik tariflərin tətbiqi təkcə Rusiya ilə münasibətlərə deyil, ABŞ–Çin və ABŞ–Hindistan əlaqələrinə də ağır təsir göstərə bilər. Pekin və Yeni Delhi Vaşinqtonun enerji siyasətinə müdaxiləsini öz iqtisadi suverenliklərinə təzyiq kimi qiymətləndirə bilərlər. Nəticədə bu ölkələr ABŞ ilə ticarəti azaltmaq, milli valyutalarla hesablaşmaları genişləndirmək və BRICS çərçivəsində alternativ maliyyə mexanizmlərini gücləndirmək istiqamətində daha sərt addımlar ata bilərlər.
Enerji bazarında yaranacaq mümkün nəticələr də birmənalı deyil. Əgər Çin və Hindistan Rusiya neftinin alışını kəskin azaltsa, qlobal bazarda təklifin azalması və qiymətlərin yüksəlməsi mümkündür. Neftin bahalaşması isə paradoksal olaraq Rusiyanın daha az həcmdə məhsul satmasına baxmayaraq, vahid məhsuldan daha çox gəlir əldə etməsinə səbəb ola bilər. Buna görə də sanksiyaların nəticəsi onların tətbiq sürətindən, alternativ enerji mənbələrinin mövcudluğundan və OPEC+ ölkələrinin istehsal siyasətindən asılı olacaq. ABŞ Rusiyanın gəlirlərini azaltmaq istəyərkən dünya bazarında yeni qiymət şokuna səbəb olmaq istəmir.
Qanun layihəsi ABŞ daxilində də mübahisələr yaradıb. Bəzi demokrat qanunvericilər sənədin prezidentə həddindən artıq geniş tarif səlahiyyəti verdiyini bildirirlər. Onların narahatlığı ondan ibarətdir ki, tariflərin tətbiqi üçün meyarlar kifayət qədər dəqiq deyil, Konqresin prezident qərarını ləğv etməsi üçün ayrıca mexanizm nəzərdə tutulmayıb və səlahiyyətlərin müddəti də konkret müəyyən edilməyib. Tənqidçilər hesab edirlər ki, bu imkan gələcəkdə Rusiyaya təzyiq çərçivəsindən çıxaraq ABŞ-nin müttəfiqlərinə və digər ticarət tərəfdaşlarına qarşı istifadə oluna bilər. Həmçinin yüksək tariflərin nəticədə idxal qiymətlərini artıraraq amerikalı istehlakçıların üzərinə əlavə yük qoyacağı vurğulanır.
Digər tərəfdən, layihədə prezidentə milli maraqlar əsasında sanksiyalardan imtina etmək və ya müəyyən ölkələrə istisna vermək hüququ tanınır. Bu, Ağ Evin xarici siyasətdə manevr imkanlarını qorumaq üçün sənədə daxil edilib. Vaşinqton Çin və Hindistana təzyiq göstərərkən eyni zamanda bu ölkələrlə strateji və iqtisadi münasibətləri tamamilə pozmaq istəmir. Buna görə də layihə avtomatik sanksiya mexanizmindən daha çox, prezidentin əlində güclü siyasi təzyiq vasitəsi rolunu oynaya bilər. Donald Tramp bu səlahiyyətdən danışıqlarda güzəşt əldə etmək, enerji idxalını azaltmaq və ya Rusiya ilə münasibətlərdə əlavə üstünlük qazanmaq üçün istifadə edə bilər.
Yeni qanun layihəsinin ən mühüm siyasi xüsusiyyətlərindən biri onun geniş ikipartiyalı dəstək qazanmasıdır. ABŞ-də respublikaçılarla demokratlar arasında Ukraynaya maliyyə və hərbi yardımın miqyası ilə bağlı fikir ayrılıqları olsa da, Rusiyanın enerji gəlirlərinin məhdudlaşdırılması məsələsində daha geniş razılıq görünür. 60-dan çox senatorun sənədə dəstək verməsi layihənin mümkün filibaster maneəsini aşması üçün vacib göstəricidir. Bununla belə, Senatda qəbul edilməsi qanunun qüvvəyə minməsi demək deyil. Nümayəndələr Palatasının da eyni və ya uyğunlaşdırılmış mətni təsdiqləməsi, daha sonra isə sənədin prezidentin imzasına təqdim olunması lazımdır.
Bu sanksiya təşəbbüsü eyni zamanda ABŞ-nin Ukrayna müharibəsində taktikasının dəyişdiyini göstərir. Vaşinqton hərbi yardım və birbaşa maliyyə dəstəyi ilə yanaşı, Rusiyanın müharibə iqtisadiyyatının əsas gəlir mənbəyini hədəfə almağa çalışır. Yeni yanaşmanın mahiyyəti budur ki, Moskvanı döyüş meydanında məğlub etmək çətin olduğu halda, onun hərbi əməliyyatları maliyyələşdirmək imkanları məhdudlaşdırılsın. Bununla da Rusiya iqtisadi və siyasi baxımdan daha yüksək qiymət ödəməyə məcbur edilsin və danışıqlara marağı artsın.
Lakin sanksiyaların Moskvanı dərhal geri çəkilməyə məcbur edəcəyi barədə qəti fikir söyləmək çətindir. Rusiya əvvəlki məhdudiyyətlərə uyğunlaşaraq enerji ixracını Asiyaya yönəltmiş, alternativ ödəmə sistemləri yaratmış və Qərb maliyyə institutlarından asılılığını azaltmağa çalışmışdır. Yeni paket bu imkanları daha da daralda bilər, amma eyni zamanda Rusiya, Çin və digər dövlətlər arasında Qərbdən kənar iqtisadi əməkdaşlığı sürətləndirə bilər. Bu baxımdan sanksiyalar Moskvanın gəlirlərinə zərbə vurmaqla yanaşı, beynəlxalq iqtisadi sistemdə yeni parçalanma xəttini də dərinləşdirə bilər.
Nəticə etibarilə, ABŞ Konqresində müzakirəyə çıxarılan yeni sanksiya layihəsi Rusiyaya qarşı indiyədək nəzərdə tutulan ən iddialı iqtisadi təzyiq mexanizmlərindən biridir. Layihə Moskvanın enerji ixracını, maliyyə sistemini, kölgə donanmasını və gələcək enerji layihələrini eyni vaxtda hədəfə alır. Ancaq onun əsas yeniliyi Rusiyanın özündən daha çox, Rusiya ilə enerji ticarətini davam etdirən üçüncü ölkələrin seçim qarşısında qoyulmasıdır. Vaşinqton həmin dövlətlərə faktiki olaraq “ya Rusiya enerjisi, ya ABŞ bazarı” mesajı verir. Bu strategiyanın nə dərəcədə effektiv olacağı isə qanunun son mətnindən, prezidentin istisna səlahiyyətindən, Çin və Hindistanın reaksiyasından və qlobal enerji bazarının yeni təzyiqlərə necə cavab verəcəyindən asılı olacaq.
Alim Nəsirov
