Bakı 
Yaxın Şərqdə son günlər müşahidə olunan proseslər göstərir ki, region hələ də yüksək risk zonasındadır, amma hazırda açıq eskalasiya mərhələsindən nisbi səngimə mərhələsinə keçid var. İran və İsrailin birbaşa zərbələri müvəqqəti dayandırması, Vaşinqtonun Tehranla razılaşma ehtimalını gündəmə gətirməsi və neft qiymətlərində enmə bazarların da bu yumşalmanı hiss etdiyini göstərir.
Son məlumatlara görə, “Brent” nefti 92–93 dollar intervalına enib; halbuki bundan əvvəl qiymətlər 96–98 dollar səviyyəsinə qədər qalxmışdı. Bu, investorların ən azı qısa müddətdə böyük regional müharibə ehtimalını bir qədər aşağı qiymətləndirdiyini göstərir.
ABŞ Prezidenti Donald Trampın “iki həftəyə razılaşma ola bilər” məzmunlu mesajları təsadüfi deyil. Vaşinqton həm İranın nüvə proqramı ilə bağlı siyasi nəticə əldə etmək, həm də İsrailin hərbi impulslarını nəzarətdə saxlamaq istəyir. Tramp administrasiyası üçün əsas hədəf İranın nüvə silahı əldə etməyəcəyinə dair öhdəlik götürməsi, Hörmüz boğazı ətrafında gərginliyin azalması və neft bazarında şokun qarşısının alınmasıdır. ABŞ mediasında da razılaşmanın “iki-üç günə” yaxınlaşa biləcəyi, daha geniş nəticənin isə iki həftə ərzində elan oluna biləcəyi barədə fikirlər yer alıb.
Burada Dünya Çempionatı amili də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. 2026 FIFA Dünya Kuboku 11 iyunda Meksika-Cənubi Afrika oyunu ilə başlayır, ABŞ isə turnirin əsas ev sahiblərindən biridir. Belə qlobal idman tədbiri ərəfəsində Vaşinqtonun Yaxın Şərqdə yeni böyük partlayış istəməməsi tamamilə məntiqlidir. Çünki müharibənin genişlənməsi təkcə təhlükəsizlik risklərini artırmaz, həm də viza, logistika, azarkeş axını, İran millisinin iştirakı və ABŞ-ın ev sahibi imici üzərində siyasi təzyiq yaradar. Artıq İran tərəfi Dünya Çempionatı biletləri və komanda heyətinin ABŞ-a girişi ilə bağlı problemlərdən narazılıq bildirir.
Lakin bu səngiməni hələ dayanıqlı sülh kimi təqdim etmək tezdir. Çünki İran-İsrail qarşıdurmasının əsas səbəbləri aradan qalxmayıb. İsrail İranın nüvə və raket imkanlarını strateji təhlükə kimi görür. İran isə İsrailin regiondakı hərbi fəaliyyətini, xüsusilə Livan və Hizbullah xəttindəki əməliyyatlarını öz təhlükəsizlik mühitinə təhdid sayır. Yəni tərəflər hazırda geri çəkilmir, sadəcə daha böyük toqquşmanın siyasi və iqtisadi xərclərini hesablayırlar.
Neft bazarında qiymətin enməsi də sabitliyin tam bərpa olunduğu anlamına gəlmir. Hörmüz boğazı hələ də əsas risk nöqtəsidir. Dünyanın enerji daşımalarının mühüm hissəsi bu boğazdan keçdiyi üçün burada istənilən insident qiymətləri yenidən sürətlə yuxarı çəkə bilər. Son günlər ABŞ hərbi helikopterinin Hörmüz üzərində qəzaya uğraması da göstərdi ki, regionda hərbi sıxlıq və təsadüfi eskalasiya riski qalır.
Əslində hazırkı mərhələni “nəzarətli diplomatik fasilə” adlandırmaq daha doğru olar. ABŞ razılaşma üçün vaxt qazanır, İran iqtisadi və hərbi təzyiqi azaltmağa çalışır, İsrail isə Vaşinqtonun mövqeyini nəzərə alaraq açıq zərbələri məhdudlaşdırır. Amma bu balans çox kövrəkdir. Livanda Hizbullah xətti yenidən alovlansa, İranın nüvə proqramı ilə bağlı danışıqlar pozulsa və ya Hörmüzdə yeni insident baş versə, vəziyyət qısa müddətdə əvvəlki gərginliyə qayıda bilər.
Bu prosesin ən maraqlı tərəfi odur ki, Tramp administrasiyası həm sərt güc, həm də diplomatiya alətlərindən eyni vaxtda istifadə edir. Bir tərəfdən İran üzərində sanksiya və hərbi təzyiq saxlanılır, digər tərəfdən Tehranla razılaşma ehtimalı gündəmdə saxlanılır. Bu, Trampın klassik danışıqlar üslubuna uyğundur: əvvəl maksimum təzyiq, sonra siyasi “qələbə” kimi təqdim edilə biləcək razılaşma. Əgər İran nüvə silahı iddiasından imtina etdiyini açıq şəkildə təsdiqləsə, Vaşinqton bunu böyük diplomatik uğur kimi təqdim etməyə çalışacaq.
Nəticə etibarilə, Yaxın Şərqdə hazırda nisbi sakitlik var, amma bu sakitlik dərin etimaddan yox, qarşılıqlı məcburiyyətdən doğur. ABŞ Dünya Çempionatı ərəfəsində təhlükəsizlik böhranı istəmir, İran iqtisadi boğulmanı azaltmaq istəyir, İsrail isə Vaşinqtonla açıq fikir ayrılığına getmək istəmir. Ona görə də yaxın iki həftə həlledici ola bilər. Əgər diplomatik mexanizm işləsə, regionda müvəqqəti yumşalma davam edəcək; əgər tərəflərdən biri bu fasilədən taktiki üstünlük qazanmaq üçün istifadə etsə, Yaxın Şərq yenidən çox sürətlə hərbi eskalasiya mərhələsinə qayıda bilər.
Ruslan Zəngəzur
