Bakı 
ABŞ Prezidenti Donald Tramp administrasiyasının Avropada sağyönümlü media layihələrinə və mühafizəkar dəyərləri müdafiə edən ictimai təşkilatlara maliyyə ayırmaq planı yeni siyasi müzakirələrə səbəb olub.
"Reuters"in yaydığı məlumata görə, Avropa üçün nəzərdə tutulan ən azı 25 milyon dollarlıq maliyyə paketinin 4 milyon dolları media və jurnalist təşəbbüslərinə yönəldilə bilər. Bu vəsaitin 3 milyon dollarının miqrasiya, demokratiyadan geri çəkilmə, müstəqil medianın vəziyyəti və transmilli qurumların qanunvericilik fəaliyyəti ilə bağlı araşdırmalara ayrılması planlaşdırılır. Daha 1 milyon dollar isə milli suverenlik, təbii hüquqlar və dini azadlıq mövzularını işıqlandıracaq jurnalistlər konsorsiumunun yaradılması üçün nəzərdə tutulur.
Dövlət Departamenti proqramın siyasi partiyaların maliyyələşdirilməsini nəzərdə tutmadığını və əsas məqsədin söz azadlığı ilə demokratik prinsiplərin dəstəklənməsi olduğunu bildirir. Buna baxmayaraq, təşəbbüsün Avropanın bir sıra ölkələrinin seçkilərə hazırlaşdığı dövrə təsadüf etməsi onun siyasi məzmunu ilə bağlı suallar yaradır. Çünki maliyyələşdirilməsi nəzərdə tutulan mövzular Avropadakı populist sağ və mühafizəkar qüvvələrin seçki proqramlarında xüsusi yer tutur. Müasir siyasi mübarizədə media, sosial şəbəkələr və ictimai təşkilatlar seçicilərin gündəliyinin formalaşdırılmasında ənənəvi partiya strukturlarından heç də az rol oynamır.
ABŞ-nin bu addımı Avropada hakimiyyət dəyişikliklərinə səbəb ola bilərmi, maliyyənin məhdud həcminə baxmayaraq onun informasiya mühitinə təsiri nə qədər güclü ola bilər və təşəbbüs transatlantik münasibətlərdə hansı yeni ziddiyyətləri yarada bilər? Mövzu ilə bağlı politoloq Züriyə Qarayeva ilə müsahibəni təqdim edirik.
– Bu təşəbbüsü ABŞ-nin Avropadakı seçki proseslərinə müdaxiləsi kimi qiymətləndirmək olarmı?
– Bu təşəbbüsü indidən birbaşa seçki müdaxiləsi adlandırmaq hüquqi və faktoloji baxımdan tezdir. Çünki açıqlanan modeldə siyasi partiyalara, namizədlərə və onların kampaniyalarına birbaşa maliyyə verilməsi nəzərdə tutulmur. Bununla belə, müasir seçkilərdə təsir yalnız partiya kassasına pul köçürülməsi yolu ilə həyata keçirilmir. Media layihələrinin hansı mövzuları seçməsi, hansı hadisələri böyütməsi və hansı anlayışları normallaşdırması seçicilərin siyasi prioritetlərinə təsir edə bilər. Xüsusilə miqrasiya, suverenlik və dini azadlıq kimi qütbləşdirici mövzuların ardıcıl şəkildə önə çəkilməsi sağ qüvvələr üçün əlverişli informasiya mühiti yarada bilər. Deməli, söhbət seçkinin nəticəsini əvvəlcədən müəyyənləşdirən mexanizmdən deyil, siyasi rəqabətin ideoloji çərçivəsinə dolayı təsir imkanından gedir.
– Dörd milyon dollar kimi nisbətən məhdud məbləğ Avropanın geniş media məkanına real təsir göstərə bilərmi?
– Bu məbləğ bütövlükdə Avropanın media bazarı ilə müqayisədə böyük görünmür. Lakin vəsaitin konkret ölkələrə, yerli dilli platformalara və həssas seçici qruplarına məqsədli şəkildə yönəldilməsi onun təsir imkanlarını artıra bilər. Kiçik media qurumları və müstəqil jurnalist şəbəkələri üçün belə qrantlar yeni layihələrin yaradılması və daha geniş auditoriyaya çıxış baxımından ciddi resursdur. Sosial şəbəkələrin alqoritmləri də müəyyən mövzuların məhdud maliyyə ilə qısa müddətdə milyonlarla insana çatdırılmasına imkan verir. Seçki nəticələrinin az səs fərqi ilə müəyyənləşdiyi ölkələrdə ictimai rəydəki kiçik dəyişikliklər belə siyasi tarazlığa təsir göstərə bilər. Bununla belə, proqramın real gücü vəsaitin həcmindən çox, hansı media qurumlarına verilməsindən, həmin qurumların nüfuzundan və maliyyələşmənin şəffaflığından asılı olacaq.
– Niyə məhz miqrasiya, milli suverenlik və dini azadlıq kimi mövzular ön plana çıxarılır?
– Bu mövzular Tramp administrasiyasının siyasi dünyagörüşü ilə Avropadakı mühafizəkar qüvvələrin gündəliyi arasında ideoloji körpü yaradır. Miqrasiya məsələsi sosial təhlükəsizlik, milli kimlik və sərhədlərə nəzarət kimi narahatlıqları eyni siyasi xətt üzrə birləşdirir. Milli suverenlik anlayışı isə Avropa İttifaqı institutlarının səlahiyyətlərini tənqid edən partiyaların əsas arqumentlərindən biridir. Dini azadlıq və təbii hüquqlar mövzusu ailə siyasəti, gender məsələləri və ənənəvi dəyərlər ətrafındakı mübahisələrə daxil edilir. Buna görə həmin istiqamətlərə maliyyə ayrılması təkcə jurnalist fəaliyyətinin dəstəklənməsi deyil, müəyyən siyasi anlayışların Avropa ictimaiyyətində daha görünən edilməsi deməkdir. Vaşinqton bununla Avropadakı ideoloji tərəfdaşlarını birbaşa maliyyələşdirmədən ortaq siyasi diskursu gücləndirməyə çalışa bilər.
– Bu proqram Avropa–ABŞ münasibətlərinə və qarşıdakı seçkilərdə hakimiyyət dəyişikliklərinə necə təsir göstərə bilər?
– Avropa hökumətləri və institutları ilk növbədə maliyyənin mənbəyi, benefisiarları və istifadə istiqamətləri ilə bağlı daha çox şəffaflıq tələb edə bilərlər. Proqram qanuni qrant mexanizmi kimi təqdim edilsə də, bəzi ölkələr onu daxili siyasi proseslərə xarici təsir cəhdi kimi qiymətləndirə bilər. Bu isə xaricdən maliyyələşən media və vətəndaş cəmiyyəti strukturlarına nəzarətin sərtləşdirilməsinə gətirib çıxara bilər. Eyni zamanda, ABŞ dəstəyi bəzi sağyönümlü qurumların imkanlarını artırdığı halda, onların Avropadakı ictimai etibarlılığına zərər də vura bilər. Məsələ transatlantik münasibətlərdə təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıqla yanaşı, dəyərlər və siyasi ideologiya üzrə də fikir ayrılığının dərinləşdiyini göstərir. Qarşıdakı seçkilərdə mümkün hakimiyyət dəyişikliklərinin əsas səbəbi yenə Avropanın daxili problemləri olacaq, lakin ABŞ proqramı mövcud sağa yönəlmə tendensiyasını gücləndirən əlavə amilə çevrilə bilər.
Zülfü Məmmədov
