Bakı 
Son günlər Cənubi Qafqazda kommunikasiyaların açılması ilə bağlı iki mühüm xəbər diqqət çəkib.
Birincisi, Ermənistan ərazisi vasitəsilə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında internet bağlantısının təmin ediləcəyi bildirilib. Məlumata görə, bu razılaşma TRIPP məntiqinə uyğun olsa da, birbaşa TRIPP layihəsinin tərkib hissəsi sayılmır. Azərbaycan internet tranziti üçün Ermənistana ödəniş edəcək, lakin məbləğ kommersiya sirri kimi saxlanılacaq. Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın Ermənistan internet şəbəkəsinə qoşulması nəzərdə tutulmur; yalnız Ermənistan ərazisindən keçən 100 giqabit/saniyəlik kabelə çıxış əldə ediləcək.
İkinci mühüm xəbər isə Türkiyə və Ermənistan nəqliyyat nazirlərinin görüşü ilə bağlıdır. Türkiyənin nəqliyyat və infrastruktur naziri Abdulkadir Uraloğlu Ermənistanın ərazi idarəetməsi və infrastruktur naziri David Xudatyanla görüşdə iki ölkə arasında əvvəllər aktiv istifadə edilmiş dəmir və avtomobil yollarının bərpasını müzakirə etdiklərini bildirib. Görüşdə Ani körpüsü üzrə bərpa prosesinin də nəzərdən keçirilməsi ayrıca diqqət çəkir. Bu, artıq təkcə Azərbaycan-Ermənistan xəttində deyil, Türkiyə-Ermənistan istiqamətində də nəqliyyat və kommunikasiya gündəminin canlandığını göstərir.
Bu iki hadisə ayrı-ayrı texniki razılaşmalar kimi təqdim olunsa da, əslində regionda daha böyük siyasi prosesin tərkib hissəsidir. Cənubi Qafqazda uzun illər bağlı qalan yollar, sərhədlər və kommunikasiya xətləri tədricən yenidən müzakirə predmetinə çevrilir. Əgər əvvəllər əsas gündəm hərbi-siyasi təhlükəsizlik idi, indi iqtisadi bağlantılar, tranzit, logistika və rəqəmsal infrastruktur da ön plana çıxır. Bu isə regionda sülh prosesinin yalnız sənəd üzərində deyil, praktiki sahələrdə də sınanmağa başladığını göstərir.
Azərbaycan üçün əsas strateji məsələ Naxçıvanla etibarlı və çoxşaxəli bağlantının təmin edilməsidir. Bu bağlantı yalnız avtomobil və dəmir yolu ilə məhdudlaşmır. Enerji xətləri, internet kabeli, rəqəmsal tranzit və logistika marşrutları da bu siyasətin mühüm hissəsidir. Naxçıvanın Azərbaycanın əsas hissəsi ilə kommunikasiyalar baxımından daha sıx inteqrasiyası həm iqtisadi, həm də geosiyasi baxımdan vacibdir. Çünki bu xətt təkcə daxili bağlantı deyil, həm də Azərbaycanı Türkiyə, Orta Dəhliz və daha geniş türk dünyası ilə birləşdirən strateji arteriya kimi çıxış edir.
Ermənistan üçün isə bu proses həm imkan, həm də sınaqdır. Bir tərəfdən, Ermənistan regional layihələrdən kənarda qalmaq istəmir və tranzit ölkə kimi müəyyən iqtisadi dividendlər əldə edə bilər. İnternet tranziti üçün ödəniş alması, yol və körpü bərpası üzrə danışıqlarda iştirak etməsi İrəvan üçün iqtisadi baxımdan müsbət görünür.
Digər tərəfdən, Ermənistan daxilində bu məsələlər hələ də siyasi həssaslıq doğurur. Çünki kommunikasiyaların açılması mövzusu cəmiyyətdə suverenlik, təhlükəsizlik və Azərbaycanla münasibətlərin gələcəyi kontekstində mübahisəli qəbul olunur.
Türkiyə-Ermənistan xəttində dəmir və avtomobil yollarının bərpası məsələsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu, iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşması prosesinə praktiki məzmun verə bilər. Ani körpüsünün bərpası həm tarixi-simvolik, həm də nəqliyyat baxımından önəmlidir. Türkiyə uzun müddətdir Cənubi Qafqazda kommunikasiyaların açılmasını dəstəkləyir və bu məsələyə Azərbaycanla koordinasiyalı yanaşır. Ona görə də Ankara-İrəvan xəttində atılan hər bir addım dolayısı ilə Bakı-İrəvan danışıqlarının ümumi atmosferinə də təsir edir.
Burada TRIPP məntiqi ayrıca qeyd olunmalıdır. TRIPP Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçən bağlantı ideyasını regional iqtisadi inteqrasiya formatına çevirməyə çalışan mexanizm kimi təqdim olunur. Bu layihənin əsas mahiyyəti insanların, yüklərin, nəqliyyat vasitələrinin və kommunikasiya xətlərinin daha sadələşdirilmiş rejimdə hərəkətini təmin etməkdir. İndi internet bağlantısı ilə bağlı razılaşmanın “birbaşa TRIPP deyil, amma TRIPP məntiqinə uyğundur” kimi təqdim edilməsi göstərir ki, proses mərhələli şəkildə irəliləyir. Əvvəl texniki və kommersiya xarakterli razılaşmalar sınaqdan keçirilir, sonra daha böyük nəqliyyat və tranzit layihələri üçün siyasi zəmin formalaşdırılır.
Bu prosesin mühüm tərəfi ondan ibarətdir ki, kommunikasiyaların açılması artıq yalnız böyük siyasi bəyanatlarla deyil, konkret sahəvi razılaşmalarla müşayiət olunur. İnternet kabeli, avtomobil yolu, dəmir yolu, körpü bərpası kimi məsələlər ilk baxışda texniki görünür. Amma Cənubi Qafqaz kimi mürəkkəb regionda bu texniki addımların hər biri siyasi etimadın ölçülməsi deməkdir. Əgər tərəflər belə kiçik və orta səviyyəli razılaşmaları icra edə bilsələr, daha böyük sülh gündəminin reallaşması üçün də imkan yaranar.
Bununla belə, prosesi tam problemsiz göstərmək doğru olmaz. Ermənistan daxilində Rusiya amili, revanşist dairələrin təzyiqi, Qərb-Rusiya rəqabəti və İranın Zəngəzur xətti ilə bağlı həssaslığı bu layihələrin qarşısında ciddi siyasi risklər yaradır. Xüsusilə İran uzun müddətdir regionda sərhədlərin və tranzit balansının dəyişməsinə ehtiyatla yanaşır. Rusiya isə Cənubi Qafqazda kommunikasiyaların açılmasında öz nəzarət mexanizmlərinin zəifləməsini istəmir. Buna görə də hər bir yeni bağlantı layihəsi yalnız iqtisadi deyil, həm də geosiyasi rəqabət müstəvisində qiymətləndirilməlidir.
Azərbaycanın mövqeyi isə daha aydındır: regionda sülh və iqtisadi əməkdaşlıq yalnız real kommunikasiya xətlərinin açılması ilə dayanıqlı ola bilər. Bakı üçün bu proses həm Naxçıvanla əlaqənin bərpası, həm regional tranzit imkanlarının genişlənməsi, həm də postmünaqişə dövründə yeni iqtisadi arxitekturanın qurulması baxımından əhəmiyyətlidir. Azərbaycanın üstünlüyü ondan ibarətdir ki, o, artıq regionun enerji, nəqliyyat və rəqəmsal infrastruktur mərkəzlərindən birinə çevrilib. Ermənistan isə bu sistemə qoşulmaqla təcriddən çıxmaq şansı əldə edir.
Nəticə etibarilə, Ermənistan üzərindən Naxçıvana internet bağlantısı və Türkiyə-Ermənistan yollarının bərpası ilə bağlı müzakirələr Cənubi Qafqazda yeni mərhələnin göstəricisidir. Bu mərhələ hələ tam sülh demək deyil, amma sülhə aparan praktiki mexanizmlərin formalaşdığını göstərir. Əgər tərəflər texniki razılaşmaları siyasi mübahisələrə qurban verməsələr, regionda nəqliyyat, rəqəmsal bağlantı və iqtisadi əməkdaşlıq yeni reallıq yarada bilər. Bu reallığın əsas məntiqi isə ondan ibarətdir: Cənubi Qafqazda davamlı sülh yalnız sərhədlərin deyil, yolların, kabellərin, körpülərin və qarşılıqlı iqtisadi maraqların açılması ilə mümkün olacaq.
Züriyə Qarayeva
