Bakı 
Prezident İlham Əliyevin 5 yanvar tarixli yerli televiziya müsahibəsi mahiyyətcə illik yekun söhbəti kimi görünsə də, əslində 2025-ci ilin yekunlarını şərh etməklə yanaşı, Azərbaycanın qarşıdakı dövr üçün siyasi xəttini də izah edən geniş çərçivə qurur. Burada əsas ideya sadədir: ölkə uzun müddət müharibə reallığında yaşayıb və indi sülh mərhələsinə keçid təkcə “atəş səslərinin kəsilməsi” yox, dövlətin prioritetlərini, iqtisadi davranışını və diplomatik manevr imkanlarını dəyişən yeni bir dövrdür. Müsahibənin tonunda “indi nə etməliyik” sualına cavab verən idarəçilik məntiqi hiss olunur və bu da onu adi siyasi çıxışdan fərqləndirir.
Müsahibənin birinci böyük xətti “müharibənin siyasi yekunu” fikridir. Əliyev 2025-ci ili tarixi il kimi təqdim edərkən bunun səbəbini hərbi müstəvidə əldə olunan nəticələrin siyasi müstəvidə “möhürlənməsi” kimi izah edir. Bu ifadə əslində beynəlxalq legitimlik və prosesin bağlanması anlamında işlədilir: yəni məsələ yalnız cəbhədə üstünlük deyil, həmin üstünlüyün beynəlxalq münasibətlər sistemində tanınan siyasi nəticəyə çevrilməsidir. Burada diqqət çəkən məqam “sülh şəraitində yaşamağı öyrənirik” cümləsidir. Bu cümlə həm cəmiyyətin psixoloji vərdişlərinin dəyişməsini, həm də dövlət idarəçiliyində gündəmin yenilənməsini ifadə edir. Çünki müharibə şəraitində dövlətin resursları və diqqəti daha çox təhlükəsizlik və risklərin idarəsinə yönəlir, sülh şəraitində isə eyni resurslar iqtisadi genişlənmə, infrastruktur, sosial layihələr və xarici sərmayə kimi istiqamətlərdə daha rahat səfərbər olunur.
Bu nöqtədə müsahibənin siyasi funksiyası aydın görünür: sülh “emosional arzu” kimi yox, “faydası ölçülən vəziyyət” kimi təqdim edilir. Prezident sabitliyə inamın artmasını, cəmiyyətdə xoş əhvali-ruhiyyənin güclənməsini, iqtisadi və siyasi müstəvidə bəhrələrin görünməsini vurğulayanda əslində daxili legitimliyi də yeni dövrün məntiqi üzərindən bərpa edir. Yəni mesaj budur: “Müharibə dövründə nə lazım idisə etdik, indi isə sülh dövründə inkişaf gündəmini böyüdəcəyik”.
İkinci böyük xətt ABŞ-la münasibətlərdir və bu hissə müsahibənin ən kəskin, ən iddialı bölmələrindən biridir. Əliyev 907-ci düzəlişi Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinin üstündə “qara bulud” kimi təqdim edir və onun həm tarixi ədalətsizlik olduğunu, həm də uzun müddət siyasi manevr imkanlarını məhdudlaşdırdığını deyir. Burada iki paralel arqument qurulur. Birincisi, məsuliyyətin bir hissəsi keçmiş Azərbaycan rəhbərliyinin zəifliyi kimi göstərilir: “haqq sözünü çatdırmaq bacarığı yox idi” xətti ilə daxili siyasi yaddaş yenilənir. İkincisi, düzəlişin özünün “formalı səbəbinin” bu gün aktuallığını itirdiyi vurğulanır. Bu məntiqi zəncirin məqsədi birdir: “bu məsələ indi birdəfəlik bağlanmalıdır” fikrini həm daxildə, həm də ABŞ-a ünvanlanan siyasi mesaj kimi möhkəmləndirmək.
Eyni zamanda Bayden administrasiyası ilə münasibətləri tənqidi tonla xatırladaraq, Vaşinqtonda administrasiya dəyişikliyinin Bakı üçün “imkan pəncərəsi” açdığını açıq göstərir. Tramp administrasiyasını praqmatik kimi təqdim etməsi təsadüfi deyil: bu, münasibətlərin dəyərlər və ideologiya üzərindən yox, konkret maraqlar üzərindən qurulacağına dair siqnaldır. Əliyev strateji işçi qrupun yaradılmasını və strateji tərəfdaşlıq xartiyasının hazırlanmasını vurğulayanda, əslində əlaqələri şəxsi siyasi münasibətlərdən çıxarıb institusional mexanizmə salmaq istədiyini göstərir. Bu isə iki nəticə yaradır: birincisi, münasibətlərin dayanıqlılığı artır; ikincisi, əməkdaşlığın gündəliyi tək siyasi jestlərdən yox, iqtisadiyyat, nəqliyyat, texnologiya, sərmayə, hərbi-sənaye kimi sahələrdə ölçülə bilən layihələrdən ibarət olur.
Üçüncü böyük xətt Azərbaycanın paralel diplomatiya xəttidir: ABŞ-yə yaxınlaşma fonunda Çinlə hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq, D-8-ə üzvlük, Mərkəzi Asiya Məşvərət Şurasında tamhüquqlu üzvlük, Türk Dövlətləri Təşkilatında aktivlik. Bu, klassik “tək bir mərkəzə bağlanmamaq” siyasətinin yeni mərhələdə daha açıq şəkildə ifadəsidir. Müsahibənin alt qatında görünən əsas ideya budur: Azərbaycan özünü regional oyunçu kimi yox, regionlararası körpü kimi təqdim edir. Yəni “mənim qiymətim təkcə Cənubi Qafqazda deyil, Şərq-Qərb bağlantısında, Orta Dəhlizdə, enerji və logistika xəritəsindədir” mesajı verilir. Prezident “C5-in C6-ya çevrilməsi” kimi ifadələrlə, Mərkəzi Asiya ilə siyasi yaxınlaşmanı da geosiyasi layihəyə çevirir: Qərbin alternativ marşrut axtarışında Azərbaycanın “etibarlı xətt” olması fikri bu hissənin əsas sütunudur.
Bu mövzuda Zəngəzur dəhlizi ayrıca simvolik məna daşıyır. Əliyev bunu təkcə Naxçıvanla coğrafi bağlantı kimi yox, həm də tranzit və alternativ marşrut kimi təqdim edir. Burada ən maraqlı məqam “adı fərqli ola bilər, mahiyyət dəyişmir” yanaşmasıdır. Bu cümlə diplomatik elastiklik siqnalıdır: yəni siyasi məqsəd sabitdir, forma isə danışıqların predmetidir. Bu, normallaşma prosesinə texniki prizmadan yanaşma görüntüsü yaradır və “emosiya yox, funksionallıq” xəttini gücləndirir.
Dördüncü xətt hərbi əməkdaşlıq məsələsidir. Prezidentin Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində birgə hərbi təlim ideyası ikiqat məna daşıyır. Bir tərəfdən bu, simvolik birlik mesajıdır: “ailə” kimi təqdim edilən türk dövlətləri arasında koordinasiyanın dərinləşməsi. Digər tərəfdən isə bu, praktiki təhlükəsizlik yanaşmasıdır: müasir dünyanın “güc balansı” üzərindən işlədiyini deməklə Prezident əslində beynəlxalq hüququn zəiflədiyi, regional risklərin artdığı bir mühitdə kollektiv hazırlığın vacibliyini əsaslandırır. Amma burada da incə diplomatik xətt saxlanılır: “hərbi təşkilat yaratmaq təklif etmirəm” deməklə, təşəbbüsün bir bloklaşma addımı kimi şərh olunmasının qarşısını almağa çalışır. Yəni mesaj belə qurulur: əməkdaşlıq var, amma ittifaqın məcburi, blok xarakterli çərçivəsinə girmirik.
Beşinci xətt daxili iqtisadi dayanıqlılıqdır və müsahibənin ən “idarəçi” hissəsi də buradır. Prezident xarici borcun aşağı səviyyədə olduğunu, ehtiyatların borcu dəfələrlə üstələdiyini, qızıl ehtiyatlarının artırılması qərarının maliyyə qazancı verdiyini, reytinq agentliklərinin proqnozlarını qeyd edərək iqtisadi sabitlik narrativi qurur. Bu narrativin məqsədi təkcə “biz güclüyük” demək deyil, eyni zamanda qarşıdakı infrastruktur dalğasını əsaslandırmaqdır. Bakı-Abşeron su-kanalizasiya sistemi, duzsuzlaşdırma qurğusu, əlavə metro stansiyaları, körpülər, tunellər, nəqliyyat infrastrukturu - bunlar hamısı bir mesajın içində birləşir: “sülh dövründə böyük şəhər idarəçiliyi və regional inkişaf üçün yeni investisiya mərhələsi başlayır.”
Burada diqqət çəkən başqa bir məqam da neft hasilatının təbii azalması ilə bağlı realist tonun olmasıdır. Bu, iqtisadi dildə “riskin etirafı” kimi görünür. Amma eyni vaxtda qeyri-neft sektorunda artımı vurğulamaqla və qaz hasilatının artırılması istiqamətini göstərməklə Prezident ümumi xətti belə bağlayır: “artım olacaq, amma sağlam və real əsasla.” Yəni iqtisadiyyat rəqəmlər yarışına çevrilmir, dövlətin funksional ehtiyaclarını qarşılayan, sosial yükü daşıyan, Qarabağın bərpasını və müdafiəni maliyyələşdirən mexanizm kimi təqdim edilir.
Müsahibənin ümumi siyasi nəticəsi belə oxunur: 2025-ci il “bir mərhələnin bağlanması” kimi təqdim olunur və 2026-dan sonrakı dövr üçün üçsütunlu strategiya göstərilir. Birinci sütun təhlükəsizlikdir: güc, deterrensiya, hərbi potensial və tərəfdaşlarla təlimlər. İkinci sütun bağlantıdır: Orta Dəhliz, alternativ marşrutlar, tranzit mərkəz rolu, regional logistika şəbəkəsi. Üçüncü sütun isə dayanıqlı iqtisadiyyat və şəhər/regional idarəçilikdir: borcun nəzarətdə saxlanılması, ehtiyatların qorunması, iri infrastruktur proqramları, IT və süni zəka kimi yeni hədəflər.
Bu kontekstdə müsahibə təkcə “hesabat” yox, “dövlətin özünü necə gördüyünün bəyanatı”dır. Prezident Azərbaycana həm regionun sabitləşdirici aktoru, həm də böyük güclərlə paralel işləyə bilən çevik tərəfdaş kimi rol biçir. Əsas mesaj isə budur: müharibənin ağır dövrü “tarix”ə çevrilirsə, növbəti illərin əsas ölçüsü də inkişafın sürəti, bağlantıların genişliyi və dövlətin idarəçilik keyfiyyəti olacaq.
Züriyə Qarayeva
